O gelukzalige vervalsers

Felix culpa - gelukzalige schuld! Die uitroep maakt deel uit van de grote lofzang op het licht in de nacht van Pasen. De joods-christelijke filosoof Eugen Rosenstock-Huessy heeft eens in een prachtig essay aangetoond, dat men het alléén op dát tijdstip kan zingen. Op elke andere dag, elk ander uur zou het lasterlijk zijn. Maar dat éne moment, als we de diepte de hoogte van het mysterie zó beleven, mogen die woorden klinken: “O gelukzalige schuld, waar zo'n grote Verlosser voor nodig was.”

Benedictus

Mij overkomt dezer dagen iets vergelijkbaars, na alles wat over ons is uitgestort aan afbraak en verwoesting van de eeuwenoude Traditie der Kerk. Een traditie waarin mensen op velerlei wijze hun inzicht in het mysterie in woorden hebben gevat. Geen woorden om te leren of te beweren, maar woorden om mee te aanbidden, te zingen of stil te bepeinzen.

Daar was eerst het veel besproken boek van Kuitert. Kortweg samengevat: Jezus is niet de Zoon van God; hij heeft zichzelf nooit zo genoemd; de Drie-eenheid is een gedachtenspinsel waar we niets mee kunnen; bidden tot Jezus is godslasterlijk, want hij was een rabbi die ons de Thora en de profeten nieuw heeft geleerd - en niets meer.

Daar gaat dan de hele traditie. Dus niet meer het gebed 'door onze Heer Jezus Christus, uw Zoon, die met U en de Heilige Geest leeft en regeert in eeuwigheid', niet meer 'Ere zij de Vader en de Zoon en de Heilige Geest...', geen Credo en geen Gloria meer in de bewoordingen die van generatie op generatie zijn gezongen. Ja, helemaal geen paasmysterie meer, om van Kerstmis nog maar te zwijgen. En dus: ook niet meer dopen 'in de naam des Vaders en des Zoons en des Heiligen Geestes'?

Toen kwam de bewering van prof. H.J. de Jonge. Jezus heeft nooit het Avondmaal ingesteld. Ergens in de eerste eeuw heeft de gemeente, die behoefte had aan een ritueel, het heidense convivium of symposium overgenomen, de maaltijd van vrienden of filosofen - en daar een mooi, heilig verhaal bij verzonnen...

Dus: weg Avondmaal, Eucharistie; Heilige Liturgie, zoals die alle eeuwen door gevierd is met boete en gejuich. En weg ook die schat aan gebeden van alle tijden, weg ook die met name en magistraal voor onze tijd vorm hebben gekregen in bewerkingen of nieuwe scheppingen, vooral van Barnard en Naastepad.

En alsof het niet genoeg is: de kritische stemmen bij de proefjes van een nieuwe bijbelvertaling: God mag niet langer Heer genoemd worden, maar moet worden aangeduid met abstracties. Want 'Heer' heet Hij sinds de Griekse vertalers van de Septuaginta de onuitsprekelijke naam JHWH vertaalden met Kyrios, wat in hun tijd de beste benadering was. Maar waarom? Dat wordt niet verteld. Omdat de joden die heilige Naam niet uitspreken, maar in het voorlezen vervangen door Adonaj, 'Heer'. Zozeer zelfs dat in de hebreeuwse tekst de medeklinkers JHWH door interpunctie worden voorzien van de klinkers aoa, met een waarschuwingstekentje voor de voorlezer: lees Adonaj. (Zodat bij oppervlakkig lezen men de wonderlijke constructie J -a -H- o - W - a- H, Jahowah - Jehova kon uitvinden.)

Maar wat is er mis met het woordje 'Heer'? Waarom dat persoonlijke woord vervangen door onpersoonlijke abstracties? In de Schrift en vooral in de liturgie zijn er meer dan voldoende zinswendingen die duidelijk maken dat God geen mijnheer is, maar God, onuitsprekelijk, oneindig. Zo is het wel genoeg. Ik heb geen behoefte om te polemiseren. Ik wil mijn eigen ziele-ervaring doorgeven. Want ik ben woedend geweest - maar dat is een slechte reactie, die meer plaats geeft aan de duivel dan aan God - als het geen edele, heilige woede is.

Geloof het of geloof het niet: ik heb van dat alles pijn gehad, verdriet, slapeloze nachten, malende gedachten terwijl ik wandelde langs een prachtig landschap van licht en water, maar geen echte aandacht of vreugde had...

Toen dat langzamerhand over ging...

Ik beleefde de liturgie - in de orthodoxe kerk en in een benedictijner-abdij. En plotseling zong ik de lof van de heilige Drie-eenheid met een warmere gloed, een inniger vreugde dan voorheen. Ik vierde het sacrament van onze Heer, van zijn lichaam en bloed, en het was enerzijds vertrouwder, anderzijds verrassender dan tevoren. En de woorden: 'Heer onze God', of 'God is de Heer' kregen een heldere klank, als het licht van de volle dag - nog nooit had ik ze zo evident, zo hart-en-ziel vervullend gehoord als nu.

Daarom denk ik nu aan de lofzang in de paasnacht. 'Felix culpa'. En er vormde zich een nieuw loflied in mij. Felices haeretici, gelukzalige vervalsers, ketters, beweerders aan de schrijftafel, hoeveel kwaad jullie werk ook aanricht. Wat mij betreft: tegen de achtergrond van deze afbraak zie ik 'het vast gebouw van Gods gunstbewijzen' te sterker staan. Tegen de nachtzwarte hemel van dit soort beweringen zie ik het licht van Christus in de liturgie stralender opkomen.

En ik zing des te overtuigder het gewaagde loflied van keizer Justinianus, riskant omdat het rakelings langs de afgrond gaat van het theopaschitisme, de ketterij die zegt dat God zelf geleden heeft: 'Eengeboren Zoon en Woord van God, Gij die onsterflijk zijt, en om onze Verlossing vlees zijt geworden uit de Moeder Gods en altijd Maagd Maria, die zonder verandering Mens geworden en gekruisigd zijt, die door te sterven de dood hebt vertreden, Eén van de heilige Drie-eenheid, o Christus God, verlos en behoud ons.'

Dat zijn woorden die ik niet bewijzen of beweren kan. Maar ik zing ze, uit mijn algemeen betwijfeld en toch zo vast geloof - ik zing en bid ze tegen alle vervalsing in.

Misschien met de woorden van de kerkvader Ambrosius in mijn hart en hoofd: Fove precantes Trinitas - geef uw gunst aan hen die bidden, Heilige Drie-eenheid. Want in het gebed wordt Hij gekend en ontmoet door geleerden en eenvoudigen - meer dan in studeerkamers en collegezalen, hoe dringend nodig het is daarin veel tijd en energie te steken. Maar zonder aanbidding en verwondering wordt het niets - ook dat is door de eeuwen heen gebleken.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden