Nyerere's grote, Afrikaanse boerenfamilie bleef arm

De Tanzaniaanse oud-president Julius Nyerere, die gisteren is overleden aan leukemie, was een van de voormannen van het post-koloniale Afrika. Hij werd thuis en in het Westen bejubeld als integer leider, zelfs toen zijn beleid economisch een fiasco was gebleken.

Mwalimu, de leraar, zoals hij vaak werd genoemd, oefende ook na zijn aftreden als president in 1985 grote invloed uit. Politici in terreinwagens reden regelmatig naar het afgelegen Butiama - Nyereres geboortedorp in het noordwesten van het land - om het advies van de 'Vader van de Natie' in te winnen. Ze moesten daarvoor kilometerslange onverharde wegen vol gaten trotseren. Nyerere vertelde zelf eens hoe Robert McNamara, destijds president van de Wereldbank, getergd aankwam na zo'n hobbelig reisje. Hij kon niet begrijpen dat Nyerere voor zichzelf geen behoorlijke asfaltweg had laten aanleggen. De Tanzaniaanse leider vond het tekenend voor de inconsequente houding van de westerse donors.

Nyerere studeerde in Oeganda en in het Schotse Edinburgh, en werkte na zijn terugkeer enkele jaren als leraar. In 1954 werd hij voorzitter van de Tanganyika African National Union, de partij die Tanganyika in 1961 naar onafhankelijkheid van Groot-Brittannië leidde. Nyerere was de eerste premier. Een jaar later werd hij gekozen tot president, eerst van Tanganyika, dat vanaf 1964 Tanzania ging heten, na de samensmelting met het eiland Zanzibar.

In 1967 kwam hij met de Verklaring van Arusha, waarin Nyerere een eigen, Afrikaanse, vorm van socialisme lanceerde die mensen moest inspireren om zich gezamenlijk uit de armoede op te werken en zelfvoorzienend te worden. De basis van zijn 'Ujamaa-politiek' was de grote boerenfamilie (ujamaa). Ruim elf miljoen Tanzanianen werden, vaak gedwongen, samengebracht in achtduizend boerencoöperaties. Bedrijven werden genationaliseerd. Volgens Nyerere bouwde zijn politiek voort op prekoloniale Afrikaanse waarden. Het Ujamaa-socialisme vond weerklank bij linkse regeringen in het Westen, die huiverig waren voor het Sovjetsysteem. Ze staken miljarden dollars in Tanzania. Onderwijs en gezondheidszorg verbeterden enorm. Waren er bij Nyereres aantreden niet meer dan 120 afgestudeerden, tegen de tijd dat hij het presidentschap neerlegde leerden bijna alle Tanzaniaanse kinderen lezen en schrijven.

Maar begin jaren tachtig werd duidelijk dat Nyereres experiment economisch gezien een debacle was. Tanzania was nog altijd een van de armste landen ter wereld. De industrie draaide op minder dan halve kracht, de voedselproductie stagneerde. Vooral corrupte regeringsfunctionarissen profiteerden van het centralistische beleid.

Bij zijn aftreden in 1985 gaf Nyerere toe dat hij de collectivisering te ver had doorgevoerd. ,,Het is mislukt, ik erken het'', zei hij. Het was een opvallend openhartige verklaring, van een van de weinige Afrikaanse leiders die uit vrije wil aftraden. Het feit dat hij een land van meer dan 120 verschillende etnische groeperingen tot een vreedzame natie samensmeedde, zagen velen en ook Nyerere zelf als de belangrijkste verdienste van zijn regime.

Ook als voorman van Afrika deed hij zich gelden. Onder Nyereres leiding verjoeg Tanzania de Oegandese dictator Idi Amin. Nyerere was een bevlogen lid van de beweging van niet-gebonden landen en was een van de oprichters van de Organisatie van Afrikaanse Eenheid. Met de frontlijnstaten streed hij tegen de blanke minderheidsregimes in zuidelijk Afrika. Hij uitte al vroeg kritiek op de structurele aanpassingsprogramma's van het IMF. Ondoordachte en arrogante westerse recepten die in Afrika niet werken, vond Nyerere ze. Ook zag hij niets in een meerpartijendemocratie naar westerse snit. Het gaat tegen alle tradities van Afrika in, stelde hij. Pas in 1992 kwam er een einde aan het éénpartijstelsel in Tanzania.

Volgens Nyerere hebben de landsgrenzen van Rwanda en Burundi een fatale rol gespeeld bij het uitbreken van het grootschalige geweld in de regio. Door kunstmatige barrières barsten landen met een sterke bevolkingsgroei uit hun voegen, aldus Nyerere. Zebra's trekken zich er niets van aan, en de mens wordt geacht intelligenter te zijn dan een zebra, zei hij in een interview met de Volkskrant. Maar zijn droom om de twee ministaatjes met Tanzania, Oeganda en Kenia samen te smeden tot één unie is nooit verwezenlijkt. Nyerere bemiddelde tot kort voor zijn dood in het conflict in Burundi.

De laatste jaren tuinierde hij veel, en zwierf hij over het erf met rubberlaarzen en een sikkel. Boeken had hij ook graag in handen. Nyerere vertaalde zelf twee toneelstukken van Shakespeare. De kleine grote staatsman is 77 jaar geworden.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden