Nuttig denken / Ruud Welten

Wijsbegeerte gaat over de grote vragen van het bestaan. Maar wat heb je eraan in het gewone leven? Filosoof Ruud Welten over de bruikbaarheid van de filosofie.

Ik heb nog altijd een mateloze bewondering voor Jean-Paul Sartre. Hij was een slecht filosoof, maakte fouten en hield er onbezonnen politieke denkbeelden op na, maar hij was een groot denker. Want alles wat hij deed en schreef, stond ten dienste van het werkelijk oog in oog staan met de fundamentele vragen van het menselijk bestaan. De mens is een vragend wezen, zei hij, hoe onzeker en afgrondelijk dat vragen ook kan zijn.

Dat de filosofie zich zou moeten bezighouden met de grote vragen van het bestaan, onderschrijf ik volkomen. Dat zijn niet de 'kennis'-vragen die te beantwoorden zijn door de wetenschap, maar vragen die daaronder liggen en zonder welke de andere vragen nergens over gaan. In de praktijk van het dagelijks leven zijn we uiteraard niet voortdurend bezig met fundamentele vragen. Dat kan en moet niet en dat zou ons ook teveel afhouden van alledaagse bezigheden, zoals werken, boodschappen doen, opvoeden. Op zo'n rechtstreekse manier is filosofie dan ook niet 'nuttig' te noemen. Het nut van filosofie moet daarentegen gezocht worden in de verdieping van het leven - geen luxueuze verdieping, maar een noodzakelijke, die ons oog in oog doet staan met ons bestaan.

Mijn grote zorg is echter dat de filosofie, zoals ze nu aan de universiteiten wordt bedreven, steeds verder dreigt af te drijven van deze oorspronkelijke opdracht. We leven in een maatschappij die gericht is op efficiëntie en praktijk. In het maatschappelijk debat gaat het niet meer om het stellen van de fundamentele vragen maar om snelle antwoorden. Een debat bijvoorbeeld dat over fundamentele ethische vragen zou moeten gaan, vlucht van die vragen weg in een waarden- en normendiscussie. Normen en waarden zijn kant-en-klaar-pakketjes antwoorden. Alles moet toepasbaar zijn. En de vakfilosofie gaat mee in die terreur. Ethiek wordt 'toegepast'. Universiteiten en geldstromen neigen er steeds meer toe zich alleen nog te richten op wat pragmatisch is. De terreur van de efficiëntie heerst. De filosofie ontwikkelt zich steeds meer als toegepaste wetenschap, laat de fundamentele vragen varen en gaat spreken over zaken die ze beter kan overlaten aan de gespecialiseerde vakwetenschappen. Zo maakt ze zichzelf overbodig en verzuimt ze haar eigenlijke taak.

Wat levert een gedicht op, een kunstwerk, een muziekstuk? Vanuit efficiency-oogpunt niets. Op het moment dat een gedicht praktisch gezien nuttig wordt, wordt het een slecht gedicht, onderworpen aan de allesvernietigende terreur van de efficiëntie. Zo vergaat het ook de filosofie. Zodra zij nuttig wordt, stelt ze de fundamentele vragen niet meer.

Filosofie betekent voor mij: radicale filosofie, dat wil zeggen, filosofie die zich bezighoudt met fundamentele vragen. Op een heel andere manier vind je deze radicaliteit overigens al in de brieven van Paulus. Een regelrechte recalcitrantie: weigeren zich te onderwerpen aan de wereld en aan de terreur van efficiëntie, teneinde zich te verhouden tot het fundamentele van ons bestaan. In de ogen van de wereld is de wijsheid van God dwaas, maar in de ogen van God is de wijsheid van de wereld dwaas, zegt Paulus. Zich tot God verhouden is de moed hebben zich te verhouden tot het onkenbare fundament van je bestaan. Filosoferen is juist deze recalcitrantie tegen de terreur van efficiëntie, de wereldse wijsheid, hervinden. Dat betekent: erkennen dat je niet uit jezelf voortkomt en dat jezelf niet hebt gemaakt, dat het bestaan zich niet aan jou onderwerpt. In de filosofie laat je de zekerheden varen en doorleef je het leven in verwondering en verontrusting.''

Ruud Welten is als filosoof verbonden aan de Katholieke Theologische Universiteit te Utrecht en aan de Vrije Universiteit in Amsterdam.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden