Nuttig denken / Menno Lievers

Wijsbegeerte gaat over de grote vragen van het bestaan, maar wat heb je eraan in het gewone leven? Over de bruikbaarheid van filosofie. Filosofen zijn heel vermoeiend, zei Hanneke Groenteman vorige week in het NPS-programma Boeken op zondag. Dat appelleert aan het vooroordeel dat in Nederland over filosofen bestaat. Die zouden nauwelijks in staat zijn eenvoudig en helder hun visies uit te leggen. Nu klopt dat beeld wel een beetje. Van oudsher houden Nederlandse filosofen zich vooral bezig met de vraag 'Wat is de mens?', waarop ze dan iets quasi-filosofisch antwoorden dat eigenlijk theologisch of quasi-literair is.

Veel van hen zijn ook nog eens epigonen van Heidegger; ze zijn veel vermoeiender zijn dan Heidegger zelf en nemen zichzelf vreselijk serieus. Veel gelachen wordt daar niet.

Toch liggen filosofische vragen voor het oprapen, want filosofie is even ontontkoombaar als het leven zelf. We zeggen '7 plus 5 is 12', maar waarom is dat zo? En de evenaar, wat is dat voor object? Als ik zeg: 'dat is waar', wat betekent dan het woordje dat?

Vóór de puberteit zijn kinderen extra gevoelig voor filosofische vragen. Dat blijkt in vragen als 'Ik geloof niet meer Sinterklaas, maar waarom nog wel in God?' Over zulke vragen, die een elfjarig buurmeisje mij stelde, ben ik een filosofisch boek voor kinderen gaan schrijven.

Filosofie is overal. Of de mens nu wil of niet, hij moet bepaalde filosofische beslissingen nemen, meestal doet hij het zonder er over na te denken, maar filosofen hebben er hun vak van gemaakt dat wél te doen. Wat vanzelfsprekend lijkt dat heel vaak niet. Zo praten we heel gemakkelijk over de waarheid, maar wat is waarheid eigenlijk?

In Engeland kijken mensen anders naar filosofie dan in Nederland. Om te beginnen wordt het als een moeilijk en serieus vak beschouwd, waar alleen goede studenten zich aan wagen. Ten tweede is de filosofie daar gericht op inhoudelijke problemen. In Nederland gaat het in de filosofiestudie vooral om de vraag of je de tekst goed begrijpt. En dat is het dan. In Engeland volgt op de filosofische tekst de vraag wat je er zelf van vindt. De teksten dienen om studenten hun eigen gedachten te laten ontwikkelen. 'Wat Kant zegt, klopt dat?' is in Engeland een hele normale vraag, maar hier vinden veel filosofen dat oneerbiedig. In Nederland halen studenten filosofie hun doctoraal zonder dat ze een antwoord kunnen geven op de vraag of er onafhankelijk van ons een zintuiglijk waarneembare werkelijkheid bestaat. Daar moet je als filosoof toch een beargumenteerd standpunt over hebben!

In mijn eerste jaar in Oxford was ik geïntimideerd door zoveel intellectuele scherpte en argumentatieve kracht: ik voelde me incompetent. Maar in het tweede jaar ontdekte ik dat ik toch wat begon te leren. Met wie me eerst alle hoeken van de zaal had laten zien, kon ik nu een discussie voeren. Ik kon beter redeneringen vasthouden en zwakke plekken in andermans betoog vinden. Dat is alsof je met een vliegtuig boven het wolkendek uitkomt.

Analytische filosofie leert je onderscheiden tussen zomaar een mening en een goed gefundeerde opvatting. Dat is van groot belang in het publieke debat, waar die twee vaak verward worden. Neem Marcel van Dam en zijn discussieprogramma 'De achterkant van het gelijk'. Waarom dat zo geprezen wordt begrijp ik niet. Hij rijgt de ene drogredenering aan de andere en zijn zwaarste argument is de stemverheffing. In Engeland zouden ze van zijn betogen geen spaan heel laten. Of neem het kamerdebat in 1997 tussen Jaap de Hoop Scheffer, toen net lijsttrekker van het CDA, met minister Winnie Sorgdrager. Hij kwam met de ene drogredenering na de andere. Tegenover zoveel domheid stond Sorgdrager machteloos. Het was een gênante vertoning. Maar de krant schreef dat De Hoop Scheffer het debat gewonnen had. Het zou juist in de politiek moeten gaan om gelijk hebben, niet om gelijk krijgen.''

Van Menno Lievers, schrijver en docent filosofie aan de Universiteit Utrecht, verschijnt deze week 'Dat is waar', De Bezige Bij, €17,90.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden