Nuttig denken / Luuk van Middelaar

Wijsbegeerte gaat over de grote vragen van het bestaan, maar wat heb je eraan in het gewone leven? Over de bruikbaarheid van de filosofie.

Je hoeft me zeker niet te condoleren met mijn nieuwe baan. Je mag me feliciteren! Op 1 april word ik de politiek secretaris van VVD-fractieleider, Jozias van Aartsen. Het is niet zo dat ik mijn filosofische onafhankelijkheid daarmee opgeef. Van Aartsen blijft mij de ruimte bieden om na te denken over politiek-filosofische vraagstukken.

Het is juist een prachtige plek om te zien hoe politiek in de praktijk werkt. In de twee jaar dat ik bij Bolkestein in Brussel zat, heb ik meer over politiek geleerd dan van boekjes lezen op de spreekwoordelijke zolderkamer in Parijs. Het is toch wat anders om te zien hoe beslissingen in de praktijk genomen worden. Ik vind dat ook intellectueel meer bevredigend.

Wat het nut van filosofie is voor de VVD? Nou, filosofie kan helpen om duistere debatten te verhelderen, zoals het normen en waardendebat. Daarin moet je veel duidelijker onderscheiden. Over waarden discussiëren heeft geen zin. We willen geen dorpse moraalridders die ons bepaalde waarden voorschrijven. Want zelfs op het niveau van het individu zijn verschillende dingen waardevol. Wie kan aangeven of zijn gezin waardevoller is dan zijn werk, zijn vriendschappen waardevoller dan zijn liefdes? In de realiteit hebben we allemaal verschillende waarden. Daartussen moet ieder zelf kiezen. Het gaat erom dat er afspraken zijn over de regels voor het sociaal verkeer tussen mensen: rechts rijden, elkaar de hersenen niet inslaan, enzovoorts. Dat is nu precies wat het woordje 'normen' bedoelt. De discussie moet gaan over het handhaven daarvan.

Filosofen bekijken de democratie vaak met argusogen. Politiek en filosofie hebben van oudsher een moeilijke relatie. Socrates werd door het democratische Athene tot de gifbeker veroordeeld, en Plato besloot daarop dat hij liever een buitenlandse dictator ging helpen dan zijn democratische stadsgenoten. In mijn boek 'Politicide' uit ik kritiek op de communistische filosofen van recenter datum die, evenals Plato, meenden de politieke waarheid in pacht te hebben, en vanuit die positie moorddadige totalitaire stelsels bleven steunen.

De waarheden waar filosofen mee aan komen zetten, worden in de liberale democratie tot meningen teruggebracht. Als filosoof in de politiek moet je bescheiden opereren, als iemand die in het debat een mening zo goed mogelijk probeert te beargumenteren. Absolute waarheidsclaims moet je laten vallen. Ik kan de VVD niet aan de waarheid helpen. Ik kan hen wel helpen om te verduidelijken waar het liberalisme voor staat. Het liberalisme heeft als waarde dat individuen zich vrij moeten kunnen ontplooien. Dat is niet alleen beter voor de persoon zelf, maar voor de samenleving als geheel.

Maar er zijn ook grenzen aan die individuele vrijheid. Zonder orde kan vrijheid niet bestaan. Soms moeten mensen worden teruggefloten. Dan roepen we: Nu ga je te ver! Het is alleen onduidelijk waar de grens ligt. Dat is steeds de vraag. In het immigratiedebat bijvoorbeeld. Of neem abortus: vanaf wanneer begint het leven? Die grens kan de filosofie of de wetenschap nooit vaststellen. Of inzake Europa: waar houdt ons continent op? De grens is de uitkomst van een politiek debat, geen absolute waarheid.

Waar de grenzen tussen de politieke partijen lopen, was na acht jaar Paars onduidelijk. De partij van de bazen en de partij van de arbeiders werkten samen, en de politiek ging over 'werk, werk, werk' en de landingsbaan op Schiphol. Er was nauwelijks oppositie, en Paars zocht de oppositie ook niet op. Het was een technocratie, het einde van de politiek.

Nu zijn de thema's op de agenda politieker van aard: immigratie, veiligheid, de hervorming van het kiesstelsel. Wie hoort er bij ons, wie niet meer? Heeft de staat nog het monopolie op geweld? Hoe richten we onze politieke orde in? Dat zijn vragen die dichterbij de politieke filosofie liggen. Daarom lijkt het mij een erg mooi moment om nu de politiek in te gaan.''

Luuk van Middelaar is historicus, filosoof en kersvers VVD-lid.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden