Nuttig denken / Ilse Bulhof

Wijsbegeerte gaat over de grote vragen van het bestaan, maar wat heb je eraan in het gewone leven? Over de bruikbaarheid van de filosofie.

'Ik ben mijn studie begonnen met middeleeuwse filosofie. Na vele omzwervingen, inclusief een anti-metafysische periode, ben ik de laatste jaren weer steeds meer geïnteresseerd geraakt in metafysica. Waarmee ik niet wil zeggen dat ik zonder meer terugkeer naar onze traditionele metafysica. Ik zoek nu naar een metafysica die van déze wereld is, waar het goddelijke ín deze wereld is en waarin tijd en vergankelijkheid een positieve plaats innemen.

Mijn emeritaat, zes jaar geleden, viel samen met een ernstige ziekte, waarvan ik gelukkig inmiddels genezen ben. Zo'n ziekte schudt je wakker, drukt je met je neus op de meest elementaire zaken van het leven. In die periode ben ik meer aan zenmeditatie gaan doen. Via Japanse denkers van de Kyoto-school, Nigitani en anderen, heb ik teruggevonden waar het in metafysica om gaat.

Zenboeddhisten kennen het begrip realiseren, verwerkelijken. Je moet niet práten over wat waar of goed is, zeggen zij, maar je moet zélf proberen goed en waar te zijn, daarbij geholpen door de zenpraxis. Die praxis ervaar ik als heilzaam in mijn leven. Zenmeditatie maakt je rustiger, minder geagiteerd. Je komt los van je conditioneringen, je hang-ups, en dat geeft ruimte.

Maar zo'n ervaringsgegeven moet natuurlijk niet in de lucht blijven hangen, daarvoor ben ik te veel filosoof. Ik heb toch metafysica nodig, een wereldvisie waarin spiritualiteit, door mij opgevat als persoonlijke transformatie, een plaats vindt.

Onze klassieke filosofieën, vooral die van Plato en later Plotinus, waren spirituele filosofieën. Deze filosofen hadden een levenshouding, een levensoriëntatie en levenspraxis die gericht was op een 'ginds'. Hoewel dat niet hun bedoeling was, is in onze westerse cultuur dat ginds steeds meer opgevat als een dáárginds, als iets anders dan deze wereld. Het gevolg daarvan was niet zelden een negatieve levensinstelling: vergeleken met daarginds -het hemelse- is deze wereld laag en minderwaardig.

Bij de Kyoto-filosofen tref ik een heel andere, positief gestemde metafysica aan. Naar onze metafysische traditie vertaald zou dit betekenen dat het ware en het goede in óns verwerkelijkt kan worden, dus in déze wereld. Niet door goede dingen te dóen, maar door in jezelf de idee van het goede te verwerkelijken, door je door die idee te laten transformeren. Plato zei in wezen hetzelfde: contact met de idee van het goede maakt je tot een beter mens.

Plato en Plotinus, de middeleeuwse christelijke filosofen en de Kyoto-filosofen delen deze zelfde gedachte, namelijk de idee dat er iets is als 'spirituele groei', naar een steeds dieper wordende transformatie toe.

Zoals contact met God je goed kan doen, kun je ook via teksten, ontmoetingen en, meer abstract, via schoonheid en goedheid communiceren met het gindse goede, schone en ware. Ginds, niet omdat het ver weg ligt. Het ligt in jezelf, maar om eraan te geraken zijn er veel barrières te nemen - daarom ginds.

Dat ginds te bereiken had in het christendom vaak de vervelende associatie met zuivering, ascese en zelfkastijding. Bij de Kyoto-filosofen heb ik echter ontdekt dat die zuivering een vreugdevol proces is. Deze Japanse filosofie wijkt inderdaad erg af van wat de huidige westerse filosofie zegt. De spirituele dimensie van Plato is daarin totaal vergeten, behalve door mensen als Pierre Hadot. Hadot heeft grote belangstelling voor het neoplatonisme van Plotinus en legt juist de nadruk op de spirituele dimensie van diens filosofie.

De vraag wie waarlijk kan kennen, wordt in het Westen zelden gesteld. Om waarlijk te kennen is objectiviteit niet voldoende; hart en lichaam spelen ook mee. Ideeën moeten, net als een kerkelijke leer, ervaren kunnen worden, anders blijven het slechts ideeën. Maar met het overboord gooien van de oude, statische metafysica is er ook voor spiritualiteit geen plaats meer. Werd voorheen contemplatie als het hoogste gezien, sinds de Renaissance is de vita activa, het actieve leven het waardevolst.

De filosofie waarmee ik de positieve ervaringsgegevens van de zenpraxis interpreteer, brengt me terug bij oude ideeën over het ware diepere zelf -de ziel- en bij een metafysica waarin ieder mens ten diepste beeld is van God. Met zo'n metafysisch model claim je geen waarheid, maar maak je de ervaring van waarheid, in de zentraditie en de contemplatieve tradities, inzichtelijk en begrijpelijk.''

Prof.dr.Ilse Bulhof is emeritus hoogleraar wijsbegeerte.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden