Nuttig denken / Donald Loose

Wijsbegeerte gaat over de grote vragen van het bestaan. Maar wat heb je eraan in het gewone leven? Over de bruikbaarheid van de filosofie.

'Toen ik aan de Erasmus Universiteit in Rotterdam begon als bijzonder hoogleraar van de Radboudstichting voor wijsbegeerte en katholieke levensbeschouwing leek het me aardig colleges te gaan geven over Erasmus. Dat was daar geloof ik nog nooit gebeurd. Er kwam niemand op af. Het jaar erna noemde ik de cursus: 'Machiavelli en Erasmus'. Toen kwamen er twintig studenten. Machiavelli, macht: dat prikkelt, ook studenten management. Ik zoek een topic dat a) studenten trekt en waarin ik b) mijn eigen geluid kwijt kan. Erasmus en Machiavelli zijn tijdgenoten (beiden van 1469); ook ik vind dat Machiavelli de politieke toekomst zag, terwijl Erasmus de zwanenzang vertolkte van de Middeleeuwen. Maar met Erasmus kan ik laten zien dat Machiavelli toch niet per se altijd gelijk heeft, dat de dingen soms complexer zijn dan de laatste zo gehaaid als hij is en soms kort door de bocht, weergeeft.

Ik heb hier ook al college gegeven over Augustinus. Vinden de studenten (die komen en blijven komen) dat stoffig? Nee, zij vinden diens denkkracht prachtig, die intellectuele passie, het heeft kwaliteit en maakt nieuwsgierig. Sommigen zeggen dan: waarom horen we als studenten filosofie zo weinig over de 2000 jaar tussen de Stoïcijnen en Descartes?

Nu heb ik het onlangs vertaalde boek van Giorgio Agamben (1942) 'Homo Sacer' op de agenda gezet en morgen houden we er een symposium over. Agamben is een Italiaanse filosoof met een tamelijk zwart verhaal over onze samenleving, onze democratie, haar soevereine macht om mensen uit te sluiten. 'Homo sacer': de vogelvrije mens. De politieke vluchteling, de gevangene in Guantánamo Bay, de werkloze voor wie de macht bepaalt of en hoeveel uitkering hij krijgt, de comateuze patiënt voor wie de dokter uitmaakt of hij nog leeft of dood is, de staat loze, de sans-papiers. En wij aanvaarden die macht om zelf maar niet uit de boot te vallen.

Voor Agamben vormen de mensenrechten een vodje papier, want wat heb je eraan als niemand voor jouw rechten opkomt? Agamben beschijft onze hooggeciviliseerde samenleving als in feite één groot concentratiekamp. Hij gaat de hele geschiedenis langs en hij is historisch goed gedocumenteerd, maar eenzijdig. Politiek enkel als de macht om mensen uit te sluiten? Ik zie het anders. Er is ook ander gedachtegoed. Er was ook altijd macht volgens morele beginselen, om uitvallers juist binnenboord te houden.

Nee, ik wil niet gezegd hebben dat in Rotterdam iedereen het met Agamben eens is. Maar de filosofie op onze universiteit is sterk getekend door de filosofie na Nietzsche, met de logica van de wereld, macht tegen macht, de wereld van feiten en van de techniek die voor oplossingen zorgt.

Maar het ándere verhaal is dat wij worden gestuurd door normatieve waarden, door waarheid en goedheid, die vanuit zichzelf gelden en niet door de markt of de macht. Voor Agamben en voor velen vandaag is zoiets ideologie: het algemene welzijn, een mensbeeld als ethisch concept. Agamben gaat nog verder. In zijn ogen is de 'messias' niet degene die ons de hemel op aarde belooft, die de ellende corrigeert en ons bevrijdt - hij vindt dat gevaarlijke ideologie; in zijn messianisme blijft alles zoals het is, maar het laat ons zien wat voor hel het hier is.

Daartegenover vind ik het van de dolle om op die manier alle idealen, de hele waardencodex te schrappen. Ook in het symposium morgen wil ik Agambens stellingen met strikt wijsgerige argumenten aanvechten. Hij heeft een punt; hij opent de ogen voor de crisis in de democratie, de westerse cultuur. Maar biedt hij een beter model, een therapie? Nee. Ik wil me beroepen op louter redelijke argumenten en zo standhouden. Nee, ik ga daar echt niet preken. Van Augustinus kun je leren dat het geloof van de rede niets heeft te vrezen.''

Donald Loose is rk priester; hij doceert filosofie in Tilburg en Rotterdam; Agamben-symposium: 11/11 11-16u EUR, Oostmaaslaan 950, Rotterdam; 010-4088998.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden