Nuttig denken / Afshin Ellian

Wijsbegeerte gaat over de grote vragen van het bestaan. Maar wat heb je eraan in het gewone leven? Over de bruikbaarheid van de filosofie.

'Filosoferen is een zondagse bezigheid, zei Heidegger. Het heeft geen nut. Je verdient er niets aan en je bouwt er geen huis mee. Nu denkt een filosoof natuurlijk niet: 'O, hoe nutteloos is mijn zoektocht naar de waarheid'. Het gaat hem om iets anders.

Wanneer je een filosofische vraag oproept, ervaar je namelijk een heel sterk geluksgevoel. De vrijheid waarmee je over het bestaan of het niet-bestaan van God kunt nadenken, het gevoel dat je krijgt als je een zin van Aristoteles of Kant begrijpt, heeft met nut niets te maken. Waar nut centraal staat, in plaats van vrijheid en geluk, komt de filosofie zelfs niet voor. De Sovjet-Unie heeft bijvoorbeeld geen enkele filosoof opgeleverd.

Toch kun je, gezien vanuit het perspectief van de samenleving, de filosofie zeker niet nutteloos noemen. We leven in een cultuur die in belangrijke mate is gebaseerd op filosofisch denken. Daardoor kan de Westerse cultuur zichzelf voortdurend onder kritiek stellen. De westerling bevraagt zijn eigen manier van zijn, denken en doen. Dat is de uitzonderlijke Griekse erfenis. Het bevragen van je eigen cultuur is iets zeer pijnlijks. Toch is dat precies wat er is gebeurd met de Verlichting. De kerkelijke structuur werd toen bevraagd: 'Wat hebben we aan jullie verklaringen? Waarom zit de samenleving eigenlijk in elkaar zoals die in elkaar zit?'

De strijd van vandaag om de harten en geesten van moslims is ook een filosofische: Het is de infiltratie van de Griekse cultuur in de islamitische wereld. Moslims hebben weliswaar al vroeg kennis gemaakt met de werken van Plato en Aristoteles, maar na de Middeleeuwen is filosofie ook snel weer uitgebannen. Het is daardoor een cultuur geworden waarin niet in vrijheid gevraagd kan worden waarom de moslimwereld is zoals die is. Wat heeft Mohammed precies veroorzaakt? Die vraag wordt niet gesteld. 'Westerlingen moeten maar aan zichzelf twijfelen', is de algemene opinie, 'wij niet'.

De problemen liggen niet in de islamitische wereld, zeggen de mensen die bang zijn voor de invloed van filosofie en zelfkritiek, de problemen liggen daarbuiten. Neem de onlangs overleden literatuurwetenschapper Edward Said. Volgens hem was het allemaal de schuld van het Westen. Ook godsdienstwetenschapper Karen Armstrong is wat dat betreft zeer schadelijk. Door te zeggen dat de hele islam perfect is, maakt ze zich schuldig aan dezelfde kwalijke Saidiaanse vorm van denken.

Deze situatie zal niet eeuwig duren. De islam zal zich niet voor altijd tegen kritiek kunnen afschermen. Er zullen zeer scherpe boeken geschreven worden, nog veel ernstiger en bedreigender dan Rushdie's Duivelsverzen. De Koran zal op de filosofische snijtafel gelegd worden zoals in het Westen met de Bijbel gebeurde. Moslims zouden vooral moeten vragen aan joden en christenen hoe ze dat gedaan hebben. Want we hebben een islamitische Spinoza nodig en een Nietzsche.

Het gaat om de manier waarop de Verlichting in de wereld gestalte krijgt. Dat zie je bijvoorbeeld in Iran waar de studenten tegen de mullahs en de baardmannen in opstand zijn gekomen. Montesquieu en Hannah Arendt zijn daar de meest geciteerde denkers. Op de Iraanse internetsites van studenten kom je teksten tegen over tolerantie van Locke en Popper.

Filosofie is dus voor de individuele filosoof nutteloos, maar gezien vanuit de maatschappij is ze uiterst nuttig.''

Afshin Ellian is dichter, columnist en rechtsgeleerde.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden