Nutteloos en waardevol

(Trouw) Beeld
(Trouw)

Heeft kunst nut? Of is zelfs het stellen van die vraag al een politieke keuze?

Marc van Dijk

De aangekondigde bezuinigingen en btw-verhoging hebben kunst teruggebracht in het centrum van het politieke debat. Oude kunstvisies gaan bij het oud papier. VVD’er Bart de Liefde acht het denkbaar dat André Rieu in de toekomst subsidie kan krijgen, omdat hij zoveel mensen trekt. Of heeft kunst een overstijgende waarde, die publieke financiering rechtvaardigt, zoals GroenLinks-leider Jolande Sap zei?

Schrijfster Désanne van Brederode, die zelf slechts één keer in haar leven subsidie ontving: „Het is goed dat de klakkeloosheid waarmee bepaalde mensen recht menen te hebben op publiek geld, aan de kaak wordt gesteld. Sommige kunstenaars uit de babyboomgeneratie hangen aan de ene kant de bohémien uit en verwachten aan de andere kant dat ze voor hun bijdrage aan de cultuur vorstelijk worden beloond. Terwijl ze er toch echt zelf voor kiezen om hun leven te wijden aan iets wat aantoonbaar niet nuttig is. Waarom zou de samenleving mij moeten financieren, als ik zo nodig boeken wil schrijven?”

Grahame Lock, hoogleraar wijsbegeerte van de managementwetenschappen aan de Radboud Universiteit Nijmegen: „Het gaat niet om de kunstenaar, maar om de kunst. Geen enkele kunstenaar heeft ’recht’ op subsidie, maar het kan het zijn dat zijn werk dient te worden ondersteund, vanwege de waarde van het werk.”

Van Brederode: „Ik zie sommige schrijvers bedragen aanvragen en toegekend krijgen, waarvan ik denk: wat moet diegene in die paar maanden met zoveel geld?”

Lock: „Het is belangrijk om onderscheid te maken tussen de vraag of kunst in principe dient te worden gesubsidieerd en de vraag of de specifieke subsidies die op dit moment verstrekt worden gerechtvaardigd zijn. Door te focussen op bepaalde twijfelachtige voorbeelden van bestaande subsidies, proberen tegenstanders het principe zelf te ondermijnen.”

Van Brederode: „Goed, maar ook de vraag of het duur is om het kunstwerk te maken, lijkt me relevant. Als filmmakers niet gesubsidieerd zouden worden, zou er praktisch niets meer gemaakt kunnen worden. Voor schrijvers geldt dat helemaal niet. Wie de nieuwe Dostojevski wil worden, heeft niet meer nodig dan pen en papier.”

Lock: „Dit suggereert dat een kunstenaar subsidie aanvraagt omwille van zelfverrijking. Of dat bij een bepaald individu het geval is of niet, met de maatschappelijke waarde van de kunst heeft dat niet veel te maken.”

Van Brederode: „En waarin schuilt die waarde dan? Ik geloof wel dat het lezen van literatuur, het luisteren naar muziek en het bezoeken van concerten en musea mensen helpt om genuanceerder en met meer empathie naar de wereld te leren kijken. Kunst verruimt je blik en je gemoed. Maar kunst wordt niet gemaakt met dat doel. Als ik ga schrijven denk ik niet: ik zal de mensen eens even opvoeden. Mijn boeken zijn niet nuttig. Geen lezer zal er beter of gezonder van worden. Kunst draagt niet noodzakelijkerwijs bij aan maatschappelijke samenhang. Kunst kan ook verdelen. Zet de fans van Jan Smit maar eens in één kamer met de liefhebbers van atonale muziek.”

Lock: „Principieel zijn kunstsubsidies te rechtvaardigen als de kunst een intrinsiek nut heeft, dat wil zeggen: een vorm van nut dat niet kan worden gemeten in economische of andere zakelijke termen. Maar overheden zijn steeds meer geneigd om enkel economische rekensommen te maken. Omdat ’nut’ in neoliberale termen uitsluitend een kwestie is van individuele voorkeuren. Zodat pornografie net zo waardevol is als Dostojevski, of in zekere zin zelfs waardevoller. Want het aantal mensen dat porno koopt is hoger dan het aantal mensen dat Dostojevski koopt.”

Van Brederode: „Mensen die zich verzetten tegen het kunstbeleid van deze regering, gaan zich ineens in allerlei bochten wringen om aan te tonen dat kunst nuttig zou zijn, een maatschappelijk belang zou dienen of bij zou dragen aan de beschaving. Maar op die manier gaan ze juist mee in dat kosten-baten-betoog waar kunst niet in thuishoort.”

Lock: „Ze moeten wel. Ze weten dat de overheid geen interesse heeft in iets anders dan economische argumenten. Dus gaan zelfs kunstenaars een verhaal verzinnen waar ze niet in geloven. De regering lokt dit cynisme uit.”

Van Brederode: „Dat kan wel zijn, maar ik geloof zelf ook niet dat mijn boeken nut hebben. Bakkers, die zijn nuttig.”

Lock: „De term ’nuttig’ kan je op verschillende manieren invullen. Er is economisch nut, psychologisch nut en – waarom niet – artistiek nut. Zodra je zegt dat kunst geen nut heeft, geef je een belangrijk argument uit handen door te suggereren dat het enige bestaande nut economisch nut is. En dan is kunst inderdaad nutteloos.”

Van Brederode: „Ik erken wel dat de staat in kunst moet investeren. Maar dan enkel met het oog op een zo gevarieerd mogelijk aanbod. Omdat diversiteit een teken van beschaving is. De PVV en de VVD voeren vrijheid in hun naam. Vrijheid betekent ook: de vrijheid om te kunnen kiezen om naar André Rieu te gaan of naar een piepklein zaaltje met moderne dans. Daarom verdienen bepaalde kunstvormen subsidie. Welke vormen dat precies moeten zijn, daar moet de staat zich buiten houden. Ze dient er niets van te vinden.”

Lock: „Nee, het is juist het neoliberalisme, waar onze regeringen allemaal min of meer in geloven, dat zegt: de staat heeft geen mening, de staat is er alleen om de voorkeuren van individuen bij elkaar op te tellen. Een staat zoals de Nederlandse heeft steeds minder een inhoudelijk geloof en is bezig om het nihilisme in te voeren. Op sociaal vlak, en nu ook op het gebied van de kunsten.”

Van Brederode: „En toch vind ik het belangrijk dat makers zich gaan realiseren dat ze in eerste instantie zelf verantwoordelijk zijn voor hun financiering. En dat ze eens wat meer gaan inzien hoe bijzonder het is dat er überhaupt een subsidiesysteem bestaat.”

Lock: „Heel bijzonder inderdaad, want binnenkort is het er niet meer. De Franse filosoof Alexandre Kojève heeft de algemene tendens op een dramatische manier voorspeld. De menselijke beschaving zal terugvallen in de richting van de verdierlijking: de hoge cultuur verdwijnt en wordt vervangen door gemeenschappen van tevreden koeien.”

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden