Nuit debout: roep om democratie

In het Filosofisch Elftal analyseren twee denkers een actuele kwestie. In Parijs en andere steden komen burgers 's nachts bijeen om te discussiëren. Thierry Baudet en Parijzenaar Robin van den Akker in gesprek over 'Nuit debout'.

De protestbijeenkomsten van 'Nuit debout' verspreiden zich over Europese steden (zie kader). Wat beweegt mensen in Parijs, Barcelona, Berlijn en elders om de straat op te gaan? En hoe zou hun energie het beste constructief kunnen worden gemaakt?

Robin van den Akker, docent cultuurfilosofie aan de Erasmus Universiteit Rotterdam, woont in Parijs: "Het is duidelijk dat dit heel gewone mensen zijn met heel gewone grieven. Er zitten bijzonder weinig gekkies tussen. De snelle ontruiming, na een week, komt op mij vrij angstig over en heeft ook eerder averechts gewerkt. Zeker voor president Hollande. Hij is mede verkozen op grond van de belofte dat hij iets zou doen aan het gebrek aan perspectief voor jongeren. Momenteel is hij de minst populaire president ooit. Dat hij nu ineens een half miljard extra uitrekt tegen jeugdwerkloosheid is tamelijk opzichtig. Zo makkelijk gaat de geest niet meer in de fles."

Thierry Baudet, rechtsfilosoof, oprichter van Forum voor Democratie: "Ik denk dat er een groot maar heel diffuus gevoel van onvrede is in onze samenleving. Ook al is de boventoon bij Nuit debout links, deze beweging is volgens mij heel vergelijkbaar met rechts of nationalistisch populisme."

"In ieder geval worden al deze bewegingen gevoed door hetzelfde probleem: mensen verliezen greep op hun leven en hebben het idee dat ze niet meer politiek gerepresenteerd worden. Door immigratie, de Europese Unie, klimaatverandering, de handel en wandel van multinationals; allemaal wereldproblemen waar ze geen vat op hebben en waar de politiek alsmaar een beetje omheen draait. Mensen zijn beter geïnformeerd dan vroeger en zouden meer willen doen, maar de impact van hun stem wordt juist steeds kleiner."

"Ik zie het Oekraïne-referendum dat ik mede geïnitieerd heb als een onderdeel van dezelfde veelvormige stroming. Dit gaat dus niet - of niet uitsluitend - over links of rechts of de vraag welke politieke oplossingen precies je voorkeur hebben, maar over politieke representatie. Of beter gezegd: over het gebrek daaraan."

"De drijvende krachten achter Nuit debout zouden uiteindelijk natuurlijk wel een organisatie met woordvoerders moeten gaan vormen, want zonder organisatie leidt zelfs het meest massale protest tot niets, dat hebben we eerder gezien bij Occupy."

Van den Akker: "Ik deel Baudets mening dat dit soort bewegingen vooral gevoed worden door een gebrek aan politieke representatie - van links tot rechts. Zo luidde het prominentste spandoek, gehangen op de sokkel van Marianne: 'Democratie: T'es où?' ('Democratie: waar ben je?')."

"De waarde van dit soort bewegingen, ook als ze ogenschijnlijk tot niets leiden, is dat ze aantonen dat er grote onvrede is over de status quo. Ze veranderen op de korte termijn het discours, denk aan de door Occupy geformuleerde tegenstelling tussen de 1 procent en de 99 procent. En op de langere termijn mobiliseren ze de verbeeldingskracht."

"Tegelijkertijd is de makke van dit soort bewegingen dat ze te veel nadruk leggen op autonome subjecten in horizontale netwerken en niet-hiërarchische gemeenschappen, door het eeuwige geflirt met anarchisme. Het idee dat je het zelf wel kunt oplossen, met je makkers. Iemand zei namens Nuit debout, voor zover dat tenminste mogelijk is: 'We willen niet dat een politieke partij ons komt annexeren'."

"Ik vind dat een vergissing. Vertegenwoordiging door werkelijk sociaal-democratische partijen of politici zou het beste zijn wat deze beweging kan overkomen. Op andere plekken gebeurt dat al. Zie Syriza in Griekenland, zie Podemos in Spanje, zie Corbyn in Engeland. En Bernie Sanders in de Verenigde Staten. Laten we hopen dat dit nu ook in Frankrijk gaat gebeuren."

Baudet: "Laten we in elk geval hopen dat burgers zich organiseren en niet alleen maar vanaf de zijlijn boos blijven - want dan komt het nooit in beweging. Ik zie ook dat het socialistische denken een soort revival doormaakt, en voeg daaraan toe: dat impliceert een revival van de natiestaat. Want als je wilt pleiten voor een bepaalde herverdeling van kapitaal, voor het creëren van gelijke kansen, dan is er maar één instantie die dit kan bewerkstelligen: de staat."

Van den Akker: "Juist daarom vind ik de anarchistische toon van Nuit debout frustrerend. Dit sentiment is een erfenis van de studentenopstand van mei 1968, die nog sterk leeft in Frankrijk en waar ook nu op de pleinen weer veel naar wordt verwezen. Het probleem is alleen dat er toen werd geageerd tegen een alomtegenwoordige sterke natiestaat die pluriformiteit onmogelijk maakte. Dat was allereerst een culturele revolutie, die daarnaast ook politiek-economische gevolgen had. In onze neoliberale tijden is het precies omgekeerd: de natiestaat heeft zich onzichtbaar gemaakt en is verzwakt. Wij hebben juist nood aan een politiek-economische revolte, die vervolgens ongetwijfeld ook culturele gevolgen zal hebben."

"Het is dus een illusie te denken dat we de problemen waar we nu voor staan kunnen oplossen door middel van horizontale netwerken. Deze manier van denken vormt in wezen het spiegelbeeld van het neoliberalisme. Daarin wordt immers ook beweerd dat door horizontale interacties tussen autonome en gelijke individuen een harmonieuze en juiste samenleving zal ontstaan. Bij het neo-anarchisme vinden interacties plaats in de gemeenschap; bij het neoliberalisme op de markt. Beide vinden elkaar in hun afkeer van de staat."

"Maar geschiedenis wordt niet vanzelf geschreven. Uiteindelijk hebben we de slagkracht van de natiestaat nodig om de problemen werkelijk aan te pakken. Er is dus juist nu verticaliteit nodig: representatie door politieke partijen in nationale parlementen."

Baudet: "Mee eens. De falende natiestaten staan ook aan de basis van de onvrede. Mensen zijn van nature behoorlijk solidair. Ze begrijpen heel goed dat je belasting moet betalen en dat je daarmee anderen kan helpen. Maar voor het beleven van die solidariteit moet je deel zijn van een reële gemeenschap. Dat kan heel goed binnen een land, maar in een EU van 500 miljoen mensen is daar geen sprake meer van. In veel stukken over Nuit debout keert terug dat men zich keert tegen de elite. Die elite heeft een politiek gevoerd van macht afstaan aan Europa, het uithollen van de natiestaat, de basis van nationale gemeenschappen."

"Ik denk dat het uitermate belangrijk is dat we dit soort burgerbewegingen, waar ze in politiek opzicht dan ook voor staan, serieus nemen. Burgers moeten op veel directere wijze inspraak krijgen. Niet alleen via referenda, maar ook via innovatieve vormen, zoals recentelijk de nieuwe grondwet in IJsland, die via crowdsourcing tot stand gekomen is."

Van den Akker: "Eens. In tegenstelling tot veel van mijn linkse kameraden vind ik nationalisme ook helemaal geen vies woord. Ik denk dat een eigentijdse vorm van nationalisme een gezonde correctie kan zijn op het Europese project dat doorgeslagen is in haar economisme en expansionisme. Een sociaal-democratisch Europa is alleen mogelijk als natiestaten zich weer sterk zouden maken voor de belangen van hun burgers in plaats van de belangen van internationaal opererende elites. Het op nationaal niveau afdwingen van inspraak en representatie, via referenda en andere middelen, is hiervoor pure noodzaak."

filosofisch elftal

Frank Ankersmit

Désanne van Brederode

Hans Achterhuis

Robin van den Akker

Thierry Baudet

Alicja Gescinska

Bas Haring

Gert-Jan van der Heiden

Marli Huijer

Ingrid Robeyns

Paul van Tongeren

Wat is Nuit debout?

Manifestaties onder de noemer Nuit debout begonnen een kleine drie weken geleden in Parijs, met een door vakbonden geïnitieerde protestbijeenkomst op de Place de la Republique, tegen een nieuwe arbeidswet.

's Avonds bleven groepen demonstranten hangen om verder te praten en te discussiëren over die bewuste wet, maar al gauw ging het ook over andere zaken, zoals de staat van de democratie, de economie, de vluchtelingenproblematiek, de Panama Papers. En de volgende avond stonden ze er weer. 'Nuit debout' (vrij vertaald: 'een nachtje opblijven') was geboren.

Er groeide een tentenkamp dat in veel opzichten deed denken aan de verschijningsvorm van Occupy, de beweging die in 2011 ontstond op Wall Street en die daarna in veel wereldsteden opdook.

Met een beroep op bewaking van de openbare orde werd het tentenkamp al snel ontruimd door de gemeente.

Maar de mensen bleven terugkomen. Intussen trekt het Parijse Nuit debout zo'n duizend tot drieduizend bezoekers per avond. In andere Franse en Europese steden vinden kleinere bijeenkomsten plaats onder dezelfde noemer. Ook in Amsterdam kwamen aarzelend groepen mensen bijeen, eerst op de Dam, daarna op het Spui.

In Parijs ontstond negatieve publiciteit nadat de onder linkse jongeren impopulaire filosoof Alain Finkielkraut tijdens een bezoekje voor racist werd uitgemaakt, waarop Finkielkraut de mensen van Nuit debout voor toegesnelde verslaggevers wegzette als 'fascisten'.

Maar afgelopen woensdag liet Nuit debout zich van een andere kant zien, toen 350 amateurmusici in Parijs de negende symfonie van Dvorák (getiteld 'Uit de nieuwe wereld') ten gehore brachten. "Omdat we verlangen naar een nieuwe wereld, simpelweg een betere wereld, naar een maatschappij die rust op recht en cultuur, hebben we het recht en zelfs de plicht onze stem te laten horen."

Filosofisch Elftalspeler Robin van den Akker woont om de hoek bij het ontstaanscentrum van Nuit debout en gaat er regelmatig langs. "Ik ben er nog nooit uitgescholden, het vandalisme en dat incident met Finkielkraut zijn niet representatief. Er is bij dit soort manifestaties zoals meestal een radicale minderheid die rotzooi trapt en een gematigde meerderheid die zegt: bied de autoriteiten geen makkelijk excuus om ons hier weg te sturen. Ik zou de sfeer, de keren dat ik er was, typeren als gemoedelijk, bijna festival-achtig. Middenstanders verkopen er kebab, ijs en bier."

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden