Nucleaire waarschuwing voor de wezens na ons

In het Filosofisch Elftal analyseren twee denkers een actuele kwestie. Wat zou er eigenlijk besproken moeten worden tijdens de nucleaire topconferentie in Nederland? Elftalspeler Sabine Roeser zit in de organisatie van een voorbereidende top.

Kernenergie is niet alleen technisch complex, maar roept ook allerlei maatschappelijke en ethische vragen op: hoe zijn risico's en baten verdeeld? Mogen we toekomstige generaties opzadelen met ons kernafval? Hoe groot is het risico dat kernafval in handen van terroristen komt die daarmee kernwapens kunnen bouwen?

Voorafgaand aan de internationale politieke nucleaire top, eind maart in Den Haag, zullen wetenschappers en filosofen zich in Delft en Den Haag over deze en andere vragen buigen tijdens hun eigen nucleaire conferentie.

Filosofisch Elftal-speler Sabine Roeser organiseert samen met haar collega Behnam Taebi een van de programma's aan de TU Delft. Internationale experts op het gebied van ethische en sociaal-wetenschappelijke aspecten van nucleaire veiligheid en beveiliging zullen er kennis uitwisselen en met elkaar in gesprek gaan.

Roeser, hoogleraar techniek en ethiek in Delft: "Een van de onderwerpen die tijdens ons programma aan de orde zullen komen is het afvalopslagprobleem. Er zijn wereldwijd allerlei programma's om radioactief afval veilig op te slaan. En toch roepen de technische oplossingen allerlei praktische en filosofische vragen op: mogen we mensen die duizenden jaren na ons leven met onze rotzooi opzadelen?"

Frank Ankersmit, emeritus-hoogleraar intellectuele geschiedenis in Groningen: "Op zichzelf een interessante vraag. Maar wat versta je dan onder technische oplossingen? Ofwel: er is een technische oplossing, bijvoorbeeld: we schieten nucleair afval naar de zon. Dan hoef je je ook geen zorgen te maken over de gevolgen voor toekomstige generaties. Dan wel: die technische oplossingen zijn er niet en dan moeten we het wel degelijk over dit probleem hebben."

Roeser: "Er zijn wel technische opslagmiddelen, maar geen definitieve oplossingen. Nucleair afval blijft hoe dan ook duizenden jaren gevaarlijk. Volgens filosoof Derek Parfit is er het zogenaamde 'non-identity problem': toekomstige generaties danken hun bestaan aan ons bestaan, dat zou dus deels kunnen rechtvaardigen dat ze ook in de gevolgen van ons bestaan moeten delen. Maar dat kan ons niet vrijpleiten van verantwoordelijkheid ten opzichte van die toekomstige generaties. Als we al gevaarlijk afval achterlaten, dan moeten we ervoor zorgen dat het zo veilig mogelijk wordt opgeslagen. Maar hoe waarschuw je mensen die over duizenden jaren leven dat er levensgevaarlijk afval onder de grond ligt? We kunnen er niet blind vanuit gaan dat zij op dezelfde wijze communiceren als wij. Misschien is de beschaving zoals wij die kennen intussen ten onder gegaan, bijvoorbeeld door een klimaatramp.

"Het valt niet mee om daar een vorm voor te verzinnen. Denk aan de langspeelplaat die een halve eeuw geleden het heelal in is geslingerd met begroetingen aan buitenaardse wezens in allerlei talen. Welk buitenaards wezen zal die talen begrijpen? Bovendien: zelfs op de aarde heeft nu al bijna niemand meer een platenspeler."

Ankersmit: "Daar is volgens mij best iets op te vinden. Je zou de spectroscopie kunnen gebruiken en inzichten over de opsplitsing van licht heel elementair verbeelden. Als er intelligente wezens zouden zijn, dan zouden die waarschijnlijk ook natuurkunde gaan bedrijven, en een zeker interpretatief vermogen hebben. En dan zullen ze ook ongetwijfeld een keer met het principe van het prisma worden geconfronteerd - hoe licht daarin gebroken wordt. Dan zou je kunnen beginnen met een afbeelding van het spectrum van een waterstofatoom. Je kan een plaatje maken waaruit blijkt dat dit licht uit trillingen bestaat. En dan kun je laten zien, dat lijkt me niet zo'n toer, wat er in zo'n begraven blok beton zit. Dat de inhoud radioactief is en levensgevaarlijk."

Roeser: "Klinkt creatief. Maar het neemt niet weg dat we niet weten welke internationale instantie over duizenden jaren nog zal bestaan om het kernafval-opslagbeleid op een verantwoorde manier te bewaken. Zelfs in het hier en nu is het onduidelijk of kernafvalopslag de verantwoordelijkheid is van individuele landen of van de internationale gemeenschap. Gezien het grensoverschrijdende karakter van het gevaar ligt internationale afstemming voor de hand, maar dat betekent ook meer wederzijdse afhankelijkheden van landen, en de vraag waarom een land afval van andere landen zou moeten accepteren. Plus de bijbehorende gevaren van machtsmisbruik en scheve politieke verhoudingen."

Ankersmit: "Ons kernafval zou inderdaad zomaar een gevaar kunnen betekenen voor mensen of andere wezens over duizenden jaren. Maar je zou het ook om kunnen draaien, en jezelf kunnen afvragen: wat zijn de consequenties als we géén kernenergie gebruiken? Het zou wel eens zo kunnen zijn dat de gevolgen voor veel nabijere generaties dan veel erger zijn.

"Stel dat de mensen gelijk hebben die beweren dat als we doorgaan met fossiele brandstoffen, de aarde ten onder gaat, of althans: onleefbaar wordt voor mensen. Dat de aarde dan terugkeert naar de situatie die lijkt op die van 150 miljard jaar geleden, toen het leven vrijwel op het punt van uitsterven stond. Dan zijn we nog verder van huis. Ik ben dan ook voor kernenergie. Natuurlijk is het een risicovolle techniek, maar het leven is nu eenmaal vol risico's. En er bestaan geen nul-opties, geen alternatieven die vrij zijn van gevaren.

"Ethische discussies over dit soort onderwerpen zijn van wezenlijk belang, maar er kleeft wel een nadeel aan: ethici hebben de vervelende neiging om te redeneren vanuit een soort zuiverheid van idealen die weinig met de realiteit te maken heeft. Je kan bijvoorbeeld wel vaststellen dat een bepaalde techniek vanuit ethisch perspectief te veel risico's met zich meebrengt, maar als er geen alternatief is, heeft zo'n vaststelling weinig zin. Technici kunnen uiteindelijk toch het beste beoordelen bij welke techniek de risico's aanvaardbaar zijn."

Roeser: "Het heeft inderdaad geen zin als ethici in het luchtledige redeneren, zonder de nodige technische kennis van zaken, maar het is niet alleen een technische kwestie. Juist daarom brengt ons Delftse programma technici en ethici bij elkaar.

"Eenvoudigweg nee zeggen tegen een techniek is te makkelijk. Ook de mogelijke alternatieven voor kernenergie roepen weerstand op. Zoals CO2-opslag (om gevolgen van minder schone energiebronnen op te vangen), schaliegas, aardgaswinning en windmolens op land of zee. Het is een bredere maatschappelijke vraag waarover we met z'n allen veel intensiever zouden moeten nadenken en waarin elke burger een eigen verantwoordelijkheid moet onderkennen. Op alle mogelijke oplossingen nee zeggen en tegelijk de eigen energieconsumptie niet willen aanpassen is in elk geval geen optie."

Een vat met radioactief afval. Het blijft nog duizenden jaren gevaarlijk.

filosofisch elftal

Haring

Gude - Roeser - Ankersmit

Van Tongeren - Spruyt - Groot

Van Brederode - Huijer Noordegraaf - Gescinska

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden