Nu PvdA en VVD een akkoord hebben, is de oppositie aan zet

Gisteren was er plotseling de mededeling van staatssecretaris Eric Wiebes (foto): de coalitie is eruit. Er ligt een globaal plan voor een nieuw stelsel.Beeld anp

Kabinet en coalitiefracties leken in een patstelling te zitten, maar verrassen nu vriend en vijand met een akkoord over een hervorming van het belastingstelsel.

De oppositie riep de afgelopen weken steevast: de coalitie komt met niets. De hervorming van het belastingstelsel zou wegzakken in het moeras van tegenstellingen tussen VVD en PvdA. Maar gisteren was er plotseling de mededeling van staatssecretaris Eric Wiebes (financiën): de coalitie is eruit. Er ligt een globaal plan voor een nieuw stelsel.

Het dreigde de achilleshiel te worden van het kabinet Rutte II, maar nu lijkt het er toch op dat er een extraatje komt bovenop alle hervormingen die Rutte en Asscher al hebben doorgevoerd.

Het eigen succes haalde het kabinet in. Alle hervormingen die in het regeerakkoord werden aangekondigd zijn in wetgeving omgezet en dus ontstond vorig jaar de vraag: wat nu? Over een belastinghervorming zijn geen afspraken gemaakt in het regeerakkoord, maar er is een in de politiek breed gedeelde wens om het ingewikkelde stelsel van heffingen, toeslagen en aftrekposten aan te passen.

Omdat daarover in het regeerakkoord geen afspraken staan, konden VVD en PvdA de afgelopen tijd ieder hun eigen stokpaardjes berijden. De hervorming, aangekondigd op Prinsjesdag 2014 dreigde daardoor te verzanden en zette de verhoudingen in de coalitie op scherp.

Voorwaartse vlucht
De druk vanuit de oppositie was maximaal. Het beeld moest vooral zijn, dat dit kabinet totaal mislukt zou zijn, mocht er uiteindelijk geen nieuw belastingstelsel in de steigers staan aan het einde van de regeringsperiode. Om onder die druk weg te komen koos het kabinet vorig jaar op Prinsjesdag voor de vlucht voorwaarts. Er werd een hervorming aangekondigd, met als doel vereenvoudiging van het belastingstelsel en lagere belastingen op arbeid. Twee doelen waarover politiek een brede consensus bestaat. Maar op de vraag hoe dat uit te werken heeft elke partij weer zijn eigen antwoord.

Staatssecretaris Wiebes schetste in september vorig jaar in een brief aan de Kamer de richtingen. Vervolgens bleef het stil, tot groot plezier van de oppositie. Het was bijna een jaar gratis schieten op een besluiteloze en hevig verdeelde coalitie. Dat het kabinet pas een hervorming wilde doorvoeren als er door meevallende economische ontwikkelingen rond vijf miljard euro beschikbaar zou zijn als 'smeergeld' maakte het oppositiefeest alleen maar mooier. Zeker op de rechterflank van de politiek, bij CDA en D66, werd met gretigheid zout in de wonden gestrooid.

Een kabinet dat op meevallers hoopt en niet de moed had extra te bezuinigen om die 5 miljard vrij te maken, kon worden weggezet als slap. Het geld is nodig om burgers en bedrijven te compenseren die er door de belastingherziening te veel op achteruit gaan.

Koopkrachtverbetering
Alle tekenen, zoals ook weer de laatste doorrekeningen deze week van de economische ontwikkelingen door De Nederlandsche Bank en het Centraal Planbureau, wijzen erop dat het geld voor aanpassing van het belastingstelsel er nu wel is.

Of het geluk is met de domme of dat sprake is van wijs beleid, het maakt niet uit. Het kabinet kan de benodigde 5 miljard inzetten om het belastingstelsel te hervormen zonder dat iemand er in koopkracht op achteruit hoeft te gaan. Sterker, voor grote delen van de belastingbetalende bevolking zit er een mooie koopkrachtverbetering in.

Uiteindelijk bleken alle signalen verkeerd geïnterpreteerd. Premier Mark Rutte kondigde drie weken geleden in de Kamer aan, dat er in juni geen voorstellen meer zouden komen. Minister Jeroen Dijsselbloem van financiën verwachtte afgelopen maandag geen blauwdruk meer deze maand. De signalen werden opgevat als tekenen van moeilijkheden in de coalitie. Niets bleek echter minder waar, toen staatssecretaris Eric Wiebes van financiën gisteren plotsklaps met de mededeling kwam dat de coalitie er wel uit is en dat het akkoord na nog een beetje rekenwerk kan worden voorgelegd aan de oppositiepartijen.

Meevallers
De economische opleving de afgelopen maanden maakte het overleg in de coalitie ook aanzienlijk gemakkelijker. Het kabinet had weliswaar dit voorjaar al besloten meer financiële ruimte te creëren door in de begroting uit te gaan van een hoger financieringstekort dan volgens het regeerakkoord zou moeten, maar het helpt toch altijd als de meevallers blijven binnenstromen.

In coalitiekringen was er gisteren al sprake van dat Dijsselbloem in de Miljoenennota op Prinsjesdag zelfs 8 miljard euro aan meevallers zou kunnen melden.

Het geld om de belastinghervorming soepel te laten verlopen is plotseling aanwezig zonder dat het financieringstekort hoger hoeft uit te vallen. Bovendien worden er geen problemen met Brussel verwacht. De Europese Commissie waakt er weliswaar voor dat de lidstaten verdergaan met het verlagen van de tekorten, maar als er hervormingen in de economie worden doorgevoerd zoals een nieuw belastingstelsel, dan is Brussel een stuk minder streng.

D66-leider Alexander Pechtold, ChristenUnie-leider Arie Slob, SGP-leider Kees van der Staaij en PvdA-leider Diederik Samsom met Jesse Klaver.Beeld anp

Btw: kan het met minder tarieven?
Nederland heeft drie tarieven voor de btw: 0 procent voor bijvoorbeeld diensten van banken en kranten, 6 procent voor voeding, en 21 procent voor luxegoederen zoals meubels. Twee jaar geleden adviseerde de commissie-Van Dijkhuizen om tot een of twee tarieven te komen. Maar dat is politiek een hachelijke zaak.

Want wat zeggen de supermarkt-eigenaren in de grensstreek als voedsel duurder wordt dan in Duitsland? Het Centraal Planbureau publiceerde vorig jaar bovendien een studie waarin werd gesteld dat het onderscheid tussen producten die onder het hoge en het lage tarief vallen zeer discutabel is. Een lastige puzzel voor de coalitie. Oppositiepartij D66 is voorstander van één tarief van 15 procent. Mogelijk dat de oplossing uit die hoek komt. Of dat alles bij het oude blijft.

Zzp'ers: zelfstandigenaftrek blijft
Het aantal zelfstandigen zonder personeel (zzp) groeit gigantisch. Het is voor bedrijven vaak goedkoper zo'n losse kracht in te huren dan vast personeel aan te trekken. Valse concurrentie zeggen de critici.

De zzp'er heeft namelijk vaak geen verzekering tegen ziekte of arbeidsongeschiktheid en betaalt in veel gevallen ook geen pensioenpremie. Hij krijgt zelfs een korting op het betalen van belasting, de zelfstandigenaftrek. Een vaste werknemer betaalt wel de premies en draagt zo bij aan de kosten voor een solidaire sociale zekerheid.

Het debat over de toekomst van zzp is heftig. Twee werelden botsen op elkaar. De liberalen hebben het beeld voor ogen van de goedbetaalde consultant of advocaat. Die regelen hun pensioen en verzekeringen vaak goed. De socialisten richten de blik eerder op de postbezorger of de alfahulp. Die werken ook vaak als zelfstandige en verdienen een schamel uurtarief, zijn niet verzekerd en hebben geen pensioen.

In het regeerakkoord was nog te lezen dat zelfstandigenaftrek omlaag kan. Maar om een meerderheid te halen in de Eerste Kamer moest worden samengewerkt met oppositiepartij D66 en die eiste dat dit plan van tafel verdween.

Bij de herziening van het belastingstelsel kwam de aftrekpost opnieuw ter discussie. Duidelijk is inmiddels dat de zelfstandigenaftrek overeind blijft. De VVD wil er niet vanaf en de PvdA legt zich daarbij neer.

Het kabinet zal wel overwegen een andere maatregel te nemen waarmee een zzp'er duurder wordt maar meer zekerheid krijgt, bijvoorbeeld door een verplichte, of vrijwillige maar gunstige, verzekering tegen ziekte en arbeidsongeschiktheid in te voeren. Een groep ambtenaren heeft een rapport opgesteld met mogelijkheden.

Door de zelfstandigenaftrek intact te laten is er geen sprake van een belastinghervorming. Maar deze beslissing en eventuele andere maatregelen voor de zzp'er kunnen onderdeel zijn van uitruilen tussen partijen op onderdelen van de belastinghervorming.

CDA Kamerleden Mona Keijzer en Sybrand Buma (R) in de Tweede Kamer.Beeld anp

Vermogen: zoeken naar het ware rendement
De wijze van heffen van vermogensbelasting werd de laatste jaren meer en meer een knelpunt. Het fictieve rendement van 4 procent, waarover 1,2 procent belasting werd geheven had niets meer te maken met het werkelijk behaalde rendement op bijvoorbeeld spaargeld.

Al in zijn eerste brief over een belastinghervorming stelde staatssecretaris Wiebes dat er moest worden gezocht naar een manier om belasting te heffen over het werkelijk behaalde rendement op vermogen.

Over dat uitgangspunt konden PvdA en VVD het de afgelopen maanden ook snel eens worden, maar hoe doe je dat?

Van een beleggingsportefeuille valt redelijk gemakkelijk na te gaan wat het rendement in een jaar is. De bank houdt dat keurig bij. Ook bij een spaarrekening is dat vast te stellen. Maar hoe is dat bij een schilderij, een wijnkelder of een tweede huis?

De Belastingdienst maakte bij Wiebes de afgelopen maanden bezwaar tegen een andere grondslag voor de vermogensbelasting wegens enorme uitvoeringsproblemen. Daarvoor zou nu een oplossing gevonden zijn, al houdt iedereen stijf de kaken op elkaar over wat die oplossing precies inhoudt.

VVD en PvdA keken heel verschillend naar de vermogensbelasting. De sociaal-democraten willen het liefst een zwaardere belasting naarmate het vermogen groter is.

Dit in het voetspoor van de ook in Nederland indruk makende Franse econoom Piketty die onder andere stelt dat een groter vermogen ook tot meer mogelijkheden op een hoger rendement leidt. De VVD wil absoluut niets weten van wat zweemt naar nivellering.

De beide partijen hebben hierover nu een compromis gesloten, maar komen straks in onderhandelingen met de oppositiepartijen datzelfde probleem opnieuw tegen.

SP en GroenLinks willen vermogens zwaarder belasten, terwijl CDA en D66 aan de kant van de VVD staan.

Arbeid: lasten voorzichtig omlaag
De belastinghervorming is, naast vereenvoudiging, slechts op een ding gericht: de lasten op arbeid moeten en zullen omlaag. Daarmee, aldus Wiebes vorig jaar op Prinsjesdag, moeten uiteindelijk 100.000 banen worden geschapen.

Als er al belastingverlaging zit in het nieuwe stelsel, dan wordt die zichtbaar in de loonbelasting. Het geld om dat te betalen komt uit de meevallers, hogere lasten op milieuvervuilend gedrag, minder aftrekposten en mogelijk een hogere btw.

Maar hoe verlaag je de lasten op arbeid? Er zijn heel veel knoppen waaraan gedraaid kan worden voor evenveel oplossingen. Net als bij de vermogensbelasting geldt bovendien dat draaien aan de ene knop de inkomensverschillen vergroot, terwijl de andere die verschillen juist verkleint.

Vooral aan de onderkant van de arbeidsmarkt wil het kabinet werk creëren. Dat betekent dat in plaats van bijvoorbeeld het tarief van de belastingschijven verlagen, je beter veel gerichter belastingverlaging in kunt zetten. Tariefsverlaging, zo bleek ook uit een studie van het Centraal Planbureau, heeft maar heel kleine effecten op de werkgelegenheid, terwijl het vergroten van de afstand tussen netto-inkomen en netto-uitkering juist grote positieve effecten heeft.

Daar komt nog eens bij dat je weinig kunt doen voor de laagste inkomens. De eerste schijf van de inkomstenbelasting bestaat immers nauwelijks uit belasting, maar vooral uit premies voor de AWBZ en de AOW.

Een groot deel van het voor belastingverlaging beschikbare budget zal dan ook gaan naar verhoging van de arbeidskorting en naar andere heffingskortingen. Het is een voor iedereen gelijk bedrag dat van de belasting wordt afgetrokken, ongeacht de hoogte van het inkomen.

Door ook te draaien aan de knop van bijvoorbeeld de combinatiekorting kun je bovendien iets doen voor huishoudens met één inkomen, een stevige wens van SGP en ChristenUnie, twee van de oppositiepartijen waarmee het kabinet zaken wil doen.

Milieu: handen af van de heilig koe
Een deel van politiek Den Haag wil het belastingstelsel vergroenen. Bijvoorbeeld door een einde te maken aan de lage energiebelasting die wordt betaald door bedrijven die veel elektriciteit gebruiken. Verder willen zij via de belasting ook de ontwikkeling stimuleren van nieuwe technieken die duurzame productie bevorderen. En groen beleggen zou weer aantrekkelijker moeten worden.

Deze wensen leven vooral bij D66 en GroenLinks. En die zijn de komende weken aan zet; de coalitiepartijen VVD en PvdA leggen hun voorstel op tafel waar (een deel van) de oppositie nog aan mag sleutelen. De PvdA is ook wel voorstander van milieumaatregelen, maar bij de VVD is het enthousiasme gering.

En dan zijn er nog de nieuwe tarieven voor de autobelasting. Los van de grote of kleine stelselherziening moeten deze zomer nieuwe afspraken worden gemaakt over bijvoorbeeld de bijtelling die leaserijders betalen en de aanschafbelasting voor auto's. Het ene autotype stoot meer vuiligheid uit dan het andere; voor vieze wagens betaal je meer belasting.

Staatssecretaris Wiebes vindt het systeem daarvoor veel te ingewikkeld, maar vereenvoudiging kan alleen in kleine stapjes omdat de auto-industrie is ingesteld op het huidige model en voldoende tijd moet hebben om zich aan te passen. Bovendien stond vorig jaar de VVD op stelten omdat de auto iets zwaarder werd belast. Voor de liberalen is de auto een heilige koe.

Wiebes moet dus voorzichtig opereren bij aanpassing van het systeem.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden