Review

Nu lees ik het boek over mezelf

Het aantal volwassenen dat de letters van het alfabet niet kent is bijna nul. Maar een tiende van de Nederlanders en 16 procent van de Vlamingen heeft zoveel moeite met lezen en schrijven dat het een volwaardige deelname aan de maatschappij in de weg staat. De Vlaamse Ginette Geenens getuigt van het isolement waartoe haar laaggeletterdheid haar veroordeelde.

Toen Ginette Geenens op haar veertiende voor het laatst van school naar huis liep, leek elke stap haar dichter tot de afgrond te voeren. Ze realiseerde zich dat ze geen lezen en schrijven had geleerd, dat ze niets kon en niets wist. Uit schaamte verschool ze zich achter anderen en werd een stille, hardwerkende kracht in de confectie-industrie. Pas toen er niemand meer was om haar te beschermen, bijna veertig jaar later, besloot ze om alsnog lezen en schrijven te leren. Er ging een wereld voor haar open.

,,Ze wil wel, maar ze kan niet', had ze de juf tegen de schoolinspecteur horen zeggen toen ze een klein meisje was. Die woorden nestelden zich in haar hoofd en vormden de kiem van een bestaan op de achtergrond. Terwijl de onderwijzeres zich richtte op de kinderen die beter konden meekomen, maakte Ginette zich klein om maar niet te worden gezien of gehoord. Aan het eind van elk schooljaar werd ze als automatisch in een hogere klas gezet. Om uiteindelijk aan haar lot te worden overgelaten.

,,Gelukkig had mijn moeder alles al voor me geregeld', vertelt Ginette. ,,Ze naaide thuis werkkleding in elkaar en kocht voor mij ook een naaimachine. Ik vond dat niet erg. Integendeel, ik was er blij mee. Er waren daar geen mensen of situaties die me in verlegenheid konden brengen.' Negen jaar lang werkte Ginette zij aan zij met haar moeder, in een gedisciplineerde maar harmonische verhouding. ,,Doorwerken, doorwerken', zei haar moeder altijd, en dat deed ze, twaalf uur per dag. ,,Ik zette de puntjes op de i', zegt Ginette. Ze haalt glimlachend haar schouders op. ,,Je moet toch ergens goed in zijn.'

De keuken was bekend terrein, maar daarbuiten loerde het gevaar. Niemand mocht weten wat Ginette wist en waarvan ze dacht dat iedereen het al van verre aan haar zag: Dat ze dom was. Veel later zou ze ontdekken dat vele anderen in haar omgeving eveneens met hun laaggeletterdheid kampten. Maar waar zij hun gemis veelal overbluften met een grote mond, en slimme trucjes verzonnen om maar niet te hoeven schrijven, zocht Ginette het isolement. Alleen haar naasten wisten ervan.

Ginette was slechts een schim van de vriendelijke, openhartige vrouw die nu aan tafel zit. Ze is 66 jaar en blaakt van gezondheid. Ze is mooi en slank voor haar leeftijd en kleedt zich vlot. Ze woont nog in het kleine arbeidershuis waar haar inmiddels dertigjarige dochter is geboren. De kamer is kraakhelder en onder elk koffiekopje ligt een servetje. ,,Dat vind ik fijn', zegt Ginette, ,,als alles proper is.' Door haar vrolijke uitstraling lijkt het wel of die lange periode van eenzame hulpeloosheid er nooit geweest is. In het boek waarin de journaliste Anne Wislez haar verhaal optekende, getuigt ze niet alleen van het verdriet op de momenten waarop ze met haar neus op haar afhankelijkheid werd gedrukt, maar vooral van de geestelijke leegte waarin ze haar dagen doorbracht.

,,Ik geloof niet dat ik vaak verdrietig was over het feit dat ik niet kon lezen en schrijven', zegt Ginette. De realiteit was eerder erger. ,,Ik dacht helemaal niet na over het leven. Ik werkte, deed het huishouden en sliep. Ik ging nooit bij mezelf te rade of er misschien andere dingen waren die ik graag zou willen doen. Ik had geen dromen. Mijn zus Gilberte wel. Zij wilde eigenlijk apotheker worden, al was zo'n studie onbetaalbaar.'

Onlogisch was Ginette's levenshouding niet. Komend uit een gemoedelijk maar arm arbeidersgezin was laaggeschoold en zwaar werk haar enige perspectief. Haar huwelijk met Armand bracht daar geen verandering in. Hij ging door met zijn werk in een spinnerij, zij zat achter de naaimachine in de keuken. Armand prikte haar geheim door toen Gilberte haar eens niet had kunnen helpen met het beantwoorden van een van zijn brieven. Hij had het gevraagd en zij had het bekend. ,,Dat was de enige keer in ons hele leven dat het ter sprake kwam', vertelt Ginette. ,,Ik weet zeker dat mijn schoonfamilie het nooit heeft geweten.'

Een half jaar na hun trouwdag werd de bescherming van Armand onmisbaar, omdat Ginette's moeder overleed. Hij hield haar buiten alle zaken waarvoor moest worden gelezen of geschreven. Hij betaalde de rekeningen, vulde formulieren in en deed de zaken met de officiële instanties. Ginette was hem daar dankbaar voor, maar de keerzijde was een leven zonder ontwikkeling.

Haar hele leven deed ze zwaar en monotoon werk in de confectie-industrie rond de stad Ronse. Jaren achtereen trok ze sokken over een gloeiend hete vorm om ze glad te maken, nog eens vele jaren perste ze overhemden in een immens tempo, altijd staand en onder streng toezicht van de fabrieksopzichters. Ze deed alles om onopvallend te blijven, maar juist haar ijver maakte dat ze niet onopgemerkt bleef. Haar werd promotie aangeboden, maar ze durfde die niet te accepteren. ,,Ik had een derde meer kunnen verdienen en comfortabeler werk kunnen hebben', vertelt ze, ,,maar alleen al het idee dat ladingen kleren die naar het magazijn gingen vergezeld moesten gaan van een formulier maakte me zo bang dat ik weigerde.'

De omstandigheden in haar privéleven hielpen Ginette niet om enig zelfvertrouwen te ontwikkelen. Haar man Armand nam haar dan in bescherming, zij moest ook voor hem zorgen omdat hij zwaar aan astma leed. En toen hij was overleden bleek dat hij er ook een ander leven op na had gehouden. Een leven met vrienden en bier, terwijl ze zich thuis nooit enige luxe permitteerden. Ginette voelde zich verraden, en werd nog eens gesterkt in haar overtuiging dat je anderen niet kunt vertrouwen. Alleen haar dochter Sybille is tot op de dag van vandaag een onafscheidelijke vriendin.

Maar ook Sybille trouwde, en zo brak voor Ginette het moment van de waarheid aan. Haar zussen waren al overleden, er was niemand meer om haar te helpen. ,,Ik zat in de wachtkamer en toen zag ik dat affiche', zegt Ginette. ,,Ik moest lang wachten en had dus alle tijd om de slogan te lezen. Het was van een cursus lezen en schrijven en ik bedacht me plotseling dat ik dat moest gaan doen. Ik durfde niet gelijk te bellen, maar na een paar dagen wel. Op de les merkte ik dat ik niet eens de slechtste was. En ik ontmoette er Arlette, een vrouw die vroeger opviel door haar vrijpostigheid. 'Jij hier?', vroegen we allebei. We hadden het nooit van elkaar geweten.'

Nu is ze nog steeds geen professor, lacht ze. Maar ze kan zich wel redden. ,,Affiches, straatnaamborden, kranten, reclamefolders, ik zag ze niet eens. Nu kan ik een kapper in het telefoonboek opzoeken en een afspraak maken. En laatst...' Ze kijkt lachend naar Sybille, ,,wist ik nog beter naar welk perron we moesten dan zij.'

Ginette geniet van haar nieuwe verworvenheden, maar binnen haar eigen maat. ,,Ik heb Jane Eyre gelezen, in de kinderversie, en dat vond ik prachtig. Maar ik kan het ook weer niet zo goed dat lezen mijn grote hobby wordt. En nu lees ik het boek over mezelf. Dat is me tijdens het schrijven al helemaal verteld, maar het is reuze spannend om het nu zelf te lezen.'

Ginette heeft gemerkt dat lezen en schrijven iets is dat ze moet bijhouden, evenals dat andere waarvan ze pas in de afgelopen jaren voorzichtig heeft geproefd: De durf om naar buiten te gaan en contact te zoeken met andere mensen. ,,Eigenlijk moet ik deze maand nog wel iets ondernemen, bijvoorbeeld winkelen in Gent', zegt Ginette, ,,anders word ik er toch weer te bang voor. Maar zoveel wensen heb ik verder niet. Ik zou nog wel eens naar de zee willen, dat lijkt me heerlijk. Ik durf dat nog niet helemaal aan, maar ik weet zeker dat ik het wel zou kunnen. Ik zou de treintijden kunnen opzoeken en een kaartje kunnen kopen. En als ik iets niet zou weten, dan zou ik het durven vragen. Dat is een heerlijk gevoel. Meer heb ik niet nodig.'

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden