Nu het IS-kalifaat gevallen is, blijven de puinhopen over

Soldaten van het door de VS gesteunde SDF| nabij Baghouz. Beeld EPA

‘Blijvend en zich uitbreidend,’ was de slogan die IS ooit voor het kalifaat had bedacht. Maar kort na de oprichting in de zomer van 2014 was al duidelijk dat het kalifaat uiteindelijk weer zou moeten verdwijnen, dankzij het ingrijpen van een door Amerikanen geleide coalitie.

Het enige dat zich de afgelopen maanden nog ‘uitbreidde’ waren de gevangenissen en detentiekampen in Syrië voor de laatste inwoners van de Islamitische Staat. Vijf jaar IS, het leverde enorme schade, duizenden doden, vermisten en nieuwe problemen op.

1/  Noordoost-Syrië: tienduizenden gevangen IS’ers

Het laatste stukje kalifaat, het plaatsje Baghouz in Oost-Syrië, stroomde sinds begin februari leeg, toen het slotoffensief van de Syrische Democratische Strijdkrachten (SDF) begon. Het was voor velen een verrassing dat het ging om tienduizenden vrouwen, kinderen en mannen die op elkaar gepropt hadden gezeten in dat kapot gebombardeerde dorp.

De IS-strijders die zich niet hadden doodgevochten zijn naar gevangenissen overgebracht. Tienduizenden vrouwen en kinderen zitten in detentiekampen in Noord Syrië. Het kamp Al Hol is met zo’n 70.000 bewoners het grootste en overvol. De gevangen IS-strijders zitten in volle gevangenissen.

Vooral de buitenlandse gevangenen vormen een probleem. De Koerden willen van hen af. Zij hebben beperkte capaciteit om voor hen te zorgen of om hen te berechten. Ook verwachten ze niet dat een internationaal IS-tribunaal op korte termijn zal worden opgericht, en al zeker niet in hun officieuze autonome regio. Intussen lopen de Koerden het risico dat er nieuw geweld uitbreekt, bijvoorbeeld door IS-cellen die hun eigen leden willen bevrijden.

Maar de meeste landen, waaronder Nederland, hebben geen zin om hun onderdanen terug te nemen. Die zijn bang dat hun rechtssystemen nooit een straf kunnen opleggen, die hun inwoners als rechtvaardig of geruststellend zullen ervaren. In Nederland wacht een IS-strijder meestal 6 jaar cel. Voor de vrouwen is dat in het algemeen veel minder.

Bij de uittocht uit Baghouz bleek overigens weer dat vrouwen van IS-strijders vooral één taak hadden: het baren van kinderen. Die kinderen, vaak in leeftijd niet ouder dan de vijf jaar dat het kalifaat bestond, vormen wellicht het grootste probleem. Zij zijn zelf ook slachtoffer. Ze staan in de overvolle kampen nog steeds bloot aan de ideologie van IS. Lang niet iedereen die het kalifaat verliet, heeft afstand gedaan van het IS gedachtegoed.

Misschien hebben sommige landen gewacht tot ook het laatste stukje kalifaat viel, om tot een oplossing voor het probleem van de buitenlandse gevangenen te komen. En zien zij de tijd die hun onderdanen in weinig luxueuze Syrische gevangenschap hebben doorgebracht als mooie extra straf.

2/ Raqqa en Mosul: enorme verwoestingen

De westerse coalitie vertrouwde in de strijd tegen IS voor een groot deel op ‘het luchtwapen’. Dat is goed te zien in een stad als Raqqa, ooit de ‘hoofdstad’ van het kalifaat. De fysieke verwoesting is ongekend. Een stad ook waarin de aantallen burgerslachtoffers niet meer goed zijn te traceren omdat lichamen door de puinhopen zijn opgeslokt.

Wel wordt er puingeruimd en keren er ook wat bewoners terug, om zo goed als het kan verder te leven in een stad met infrastructurele ongemakken als gebrek aan water en elektriciteit. Maar van grootschalige wederopbouw is nog nauwelijks sprake, noch in Raqqa, noch in het eveneens zwaarbeschadigde Mosul. Al is de beruchte rotonde waarop een hek stond dat IS gebruikte om afgehakte hoofden op te spiesen, veranderd in een vrolijk steen en water tafereel. Een symbolisch begin van een nieuw leven voor Raqqa.

De problemen zoals je die in Raqqa ziet, doen zich verspreid over het hele voormalige kalifaat voor. Er is zeker in de gebieden waar hard is gevochten veel verwoesting en bijna nergens is een goed plan voor wederopbouw waar ook voldoende geld aan is gekoppeld. Corruptie is daarbij een ander probleem, dat nooit is verdwenen uit zowel in Irak als Syrië. Ook zijn sommige zaken sowieso nooit meer te herstellen: denk aan cultureel erfgoed. Voor IS was alles wat niet met hun versie van de Islam te maken had goddeloos. Dus zijn monumenten en museumschatten kapotgeslagen of verkocht.

Toch laat de Koerdische stad Kobane, vlakbij de Turkse grens, goed zien dat je ernstige verwoestingen redelijk te boven kunt komen. In deze stad, die in 2014 als een van de eerste door de coalitie is gebombardeerd was de schade enorm. De inwoners waren gevlucht voor het oprukkende IS en dus hoefde er niet bepaald voorzichtig te worden gebombardeerd. Toch is Kobane inmiddels weer een levende stad. Voorwaarde is wel dat bewoners willen en durven terugkeren en dat er geld is voor wederopbouw, of dat investeringen daarin kunnen worden terugverdiend.

3/  Sinjar: de stukgeslagen yezidi-gemeenschap

Een van de grootste tragedies van vijf jaar IS is het lot van de yezidi’s. Ook Christenen zijn door IS verjaagd, maar IS had vooral de ogen en Kalasjnikovs gericht op de yezidi-gemeenschap in Irak, die leefde rond Sinjar. Yezidi’s zijn volgens IS heidenen, omdat ze een ‘vreemd’ en ‘duivels’ geloof zouden hebben.

Heel gericht heeft IS geprobeerd zoveel mogelijk yezidi-mannen te doden en de vrouwen, vaak met hun kinderen, te ontvoeren en tot (seks-)slaaf te maken.

Het was onderdeel van een crimineel plan van IS. De terreurgroep wilde de organisatie graag uitbreiden met nieuwe rekruten en zocht die vooral in de doelgroep ‘Islamitische mannen die hun draai in eigen land niet kunnen vinden’. Mannen met vaak een verleden van criminaliteit, afgebroken opleidingen, instabiel werk, en instabiele relaties. En wat is een betere wervingscampagne dan een waarin je nieuwe rekruten niet alleen een kalasjnikov belooft, vergeving voor je zonden en er meteen een vrouw voor je klaarstaat die volledig tot je beschikking is?

Het tragische gevolg is dat duizenden Yezidi-vrouwen zijn meegenomen en op een soort slavenmarkten zijn verhandeld. Sommigen zijn na enige tijd gevangenschap weer vrijgekocht door hun eigen familie. Anderen konden ontsnappen of werden bevrijd als er weer eens een stukje IS-gebied werd ingenomen.

Ook uit het laatste IS-dorp Baghouz kwamen enkele yezidi-vrouwen en kinderen tevoorschijn. Diep getraumatiseerde vrouwen die verhandeld en doorgegeven waren aan verschillende IS-mannen. Verweesde IS-kinderen die hun eigen yezidi-taal niet meer spraken.

Toch zijn nog een paar duizend yezidi’s zoek. Ze kunnen dood zijn, maar deels ook opnieuw verhandeld: aan criminelen die in het wetteloze Syrië vrij baan hebben om te proberen deze vrouwen door te sluizen naar de hoogste bieder. Aan de yezidi-gemeenschap is het nu de zware taak om met die criminelen in contact te komen.

Voor de bevrijde en teruggekeerde yezidi-vrouwen en kinderen is heel veel hulp nodig. Hulp die nooit de trauma’s van deze mensen helemaal zal kunnen wegnemen.

4/ Baghouz: onopgeloste raadsels

IS kende een grote ontvoeringsindustrie en van lang niet iedereen is het lot bekend. Al zullen veel vermisten waarschijnlijk anoniem in massagraven liggen die op verschillende plekken in de regio zijn ontdekt.

Het zijn vooral lokale mensen die verdwenen: burgers, journalisten, strijders, religieuze leiders. Maar naast enkele yezidi’s doken er in Baghouz alleen nog wat gevangen SDF strijders op. Er is dus ook geen spoor van drie internationale vermisten. Waar is de Italiaanse priester Dall’Oglio gebleven, vermist in Raqqa in 2013? Wat is er gebeurd met een hulpverleenster uit Nieuw Zeeland, een ontvoering die lang geheim is gehouden.

En ten slotte waar is de Britse journalist John Cantlie? Deze Cantlie werd in november 2012 ontvoerd en zat gevangen met een groep internationale journalisten en hulpverleners die deels op video zijn onthoofd. Maar Cantlie werd in leven gelaten zodat hij als een soort verslaggever kon optreden in propagandavideo’s van IS. De laatste video waarin Cantlie te zien was, is opgenomen in Mosul, niet lang voordat die stad werd heroverd op IS. Wellicht kloppen de beweringen van gevangengenomen IS-strijders dat hij is gedood bij een bombardement.

Wat dat betreft kunnen al die vastgezette vrouwen en mannen van IS nog bijdragen aan het oplossen van dit soort raadsels. Als ze tenminste bereid zijn daarover te spreken. Een aantal heeft dat wel gedaan over het lot van een andere opvallende vermiste: IS leider Abu Bakr Al Baghdadi. De Britse krant the Guardian heeft gesproken met getuigen die beweren dat Baghdadi in januari nog in Baghouz was. Daar zou hij zelfs zijn ontsnapt aan een aanslag op zijn leven, door ontevreden IS’ers. Sindsdien is hij spoorloos.

Met een prijs van 25 miljoen dollar op zijn hoofd, is het afwachten of hij net zoals de Iraakse dictator Saddam Hussein op een dag uit een gat in de grond wordt getrokken. Maar voorlopig blijft hij een leider zonder land, maar mét een gedachtegoed en overgebleven strijders die de oorlog via guerrilla kunnen voorzetten. De recente aanslagen in zowel Syrië als Irak zijn daar een voorbode van.

Lees ook:

Nederlandse fotograaf legt de IS-uittocht uit Baghouz vast: ‘Dit zijn mensen die nog geloven in het kalifaat’

Dat er zo veel mensen uit dat kleine plaatsje tevoorschijn komen, dat heeft Eddy van Wessel misschien nog wel het meest verbaasd. Tienduizenden mensen zag hij massaal vertrekken uit het Oost-Syrische Baghouz.

Nadia Murad strijdt met woorden tegen Islamitische Staat, maar het is zwaar

Ontsnapt als slavin van Islamitische Staat in Irak werd Nadia Murad het gezicht van het jezidi-leed. IS mag praktisch verslagen zijn, bevrijd zijn de jezidi’s allerminst.

Suaad Daoud werd op haar zestiende ontvoerd door IS. Nu is ze vrij

Duizenden mensen verlaten het Syrische dorp Baghouz, waar de eindstrijd tegen terreurgroep IS plaatsvindt. Velen kunnen echter niet weg, zoals tot slaaf gemaakte yezidi-vrouwen.

Van Doetinchem naar het kalifaat: maar nu wil deze IS-strijder weer naar huis

De Nederlandse IS-strijder Abdoussalam S. uit Doetinchem wil graag terug naar Nederland, om daar weer een normaal leven op te bouwen. De nu 25-jarige vertrok in 2014 naar Syrië en sloot zich aan bij IS.

IS-vrouw Amber verlangt terug naar Nederland: ‘Mensen hier zijn zo onbeschoft en asociaal’

Amber uit Dordrecht en Hafida uit Delft wonen met hun kinderen in een Koerdisch kamp in Syrië. Ze hopen dat Nederland hen naar huis haalt. Ook al wacht er dan straf. ‘We hebben ons lang in IS-territorium bevonden, dus dat is logisch.’

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden