Opinie

Nu de waarheid in het gedrang is, is wetenschap onze laatste hoop

Laten we wetenschap niet op één lijn zetten met meditatie of geloof, bepleit hoogleraar corporate finance and governance Kees Cools.

Wat is nog de waarde van wetenschap? Een kritieke vraag, zeker in een rusteloze wereld waarin ‘waarheid’ en ‘feiten’ tot betekenisloze begrippen worden vergruisd. ‘Het grote niets’ is de omineuze titel van een boekje van Rosanne Hertzberger dat over die vraag gaat en in Trouw (29 mei) besproken werd. Een reden om het te lezen is volgens de recensent de slotzin: “Men zou gewoon weer eens wat kunnen proberen te geloven, in plaats van het bewezen willen zien.”

Precies daar mist Hertzberger de boot. Wetenschap en meditatie c.q. geloof zijn geen uitwisselbare kennisbronnen. Wetenschap heeft als doel op waarnemingen gebaseerde, geobjectiveerde kennis te produceren, generaliseerbare en verifieerbare inzichten in oorzaak en gevolg. Meditatie dient als bron voor individuele, introspectieve zingeving en geloof dient daarnaast ook nog als inspiratiebron voor moreel handelen. Dat de CEO van Twitter als eigen verjaardagscadeautje tijdens een vipassana-retraite tien dagen mediteert, betekent niet dat meditatie voor hem een alternatief voor wetenschappelijke waarheid is, zoals het pamflet suggereert.

Een voorbeeld van wetenschap versus geloof is de vraag hoe de wereld is ontstaan. Vele christenen geloven nog steeds dat god de wereld in zes dagen heeft geschapen, zo’n 6.000 jaar geleden. Dat is niet gebaseerd op ontelbare waarnemingen en systematisch wereldwijd onderzoek, maar op wat door iemand(en) ooit is opgeschreven, in Genesis 1-11 van het Oude Testament, plus het adagium ‘wetenschap is ondergeschikt aan het Woord’. Zelfs in de VS – thuisland van het creationisme – heeft het Hooggerechtshof in 1987 beslist dat creationisme geen wetenschap is en niet thuishoort in het onderwijs.

Laatste hoop

Zeker, ook wetenschap heeft zijn gebreken. Er gaat weleens wat mis en er valt het nodige te verbeteren. Ook het wetenschapsbedrijf kent perverse prikkels die sjoemelen tot en met frauderen uitlokken, vooral de publish or perish-geselroede. Evenzo vergroot onderzoek in opdracht van derden (bijvoorbeeld de tabaks- of farmaceutische industrie) de kans op onbetrouwbare resultaten. Plus allerlei statistische sjoemelarijen, zoals het blijven spelen met analyses tot een 95 procent statistisch betrouwbaar resultaat opduikt. Maar dat vertrouwen in de wetenschap, dat met een 7,1 score het hoogste is van alle maatschappelijke instellingen, daarom te hoog zou zijn is onzinnig. Schijnbaar gaat elders meer mis. Bijvoorbeeld het systematisch manipuleren van misdaadcijfers door de politie, zoals eerder dit jaar bleek uit onderzoek onder 1.500 agenten.

Een taaier probleem, dat Herzberger geheel buiten beschouwing laat, ligt buiten de wetenschap: cherry picking. Media, politiek, iedereen met een bepaald belang, bijna iedereen dus, zoekt selectief naar wetenschappelijk onderzoek dat in zijn straatje past. Dan vind je tussen die honderden onderzoeken al snel een – veelal kwalitatief povere – studie die van je gading is. Binnen de wetenschap bestaat zelfreinigend vermogen. Wetenschappers moeten inzicht geven in hun data, gebruikte methoden en uitgevoerde analyses. Door iedereen repliceerbaar. Daarentegen zijn de politie, rechterlijke macht, het leger, ziekenhuizen, kerken, banken en bedrijven gesloten instituten waar het eerst flink mis moet gaan voordat een klokkenluider aan de bel trekt.

Een fundamentelere vraag is of ‘waarheid’ überhaupt nog wel bestaat. In haar recente boek ‘The Death of Truth’ stelt Pulitzerprijswinnares Michiko Kakutani onomwonden dat door postmodern relativisme en cultureel narcisme ‘waarheid’ ten grave is gedragen. Zeker als dat zo is, dan is juist wetenschap onze laatste hoop. “Een wetenschapper is op zoek naar de waarheid in de hoop dat die achterhaald zal raken”, aldus de grondlegger van de moderne sociologie, Max Weber. Geen sinecure, dat is niet niets.

Lees ook:

Hertzberger spoort aan ‘zomaar weer eens wat te geloven’ - maar ze overtuigt niet

Merel Kamp recenseert  ‘Het grote niets; waarom we te veel vertrouwen hebben in de wetenschap‘ van Rosanne Hertzberger

De wetenschap trekt een grens bij de uitspraken van Baudet

Thierry Baudet ondermijnt met zijn kritiek op de wetenschap haar positie, zegt hoogleraar Sarah Bracke. 

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden