Nu begint het moeilijke werk

De oppositie in Burma behaalde op 1 april een klinkende verkiezingsoverwinning. De verwachtingen zijn hoog gespannen. Te hoog?

Na de opwinding over een historische verkiezingsuitslag herneemt het leven in Rangoon zijn loop. De monsterzege van de oppositionele Nationale Liga voor Democratie (NLD) wordt op subtiele wijze gevierd: met stickers op mobieltjes, roodgelakte nagels, en vlaggetjes op auto's of in de dashboardkastjes van chauffeurs die hun oude angst nog niet hebben afgeschud.

De enorme populariteit van NLD-leidster Aung San Suu Kyi is één reden waarom de partij in deze tussentijdse verkiezingen 43 van de 45 te verkiezen zetels binnensleepte; zelfs in Naypyidaw - als nieuwe hoofdstad het symbool van de macht - wonnen alle vier NLD-kandidaten. Maar zij dankt haar overwinning ook aan het respect voor haar vermoorde vader Bogyoke (generaal) Aung San, de volksheld die het land naar de onafhankelijkheid van 1948 leidde. De uitslag is ook een massaal nee tegen de autoriteiten die Burma decennia in een wrede greep hielden.

"Het waren geen verkiezingen, het was een demonstratie", zegt Ko Ko Gyi, strateeg van de 88 Generation of Students, een beweging geleid door voormalige politieke gevangenen die veel aanzien heeft. De boodschap die de bevolking de oude machthebbers gaf, maakt de 50-jarige dissident, die twintig jaar gevangen zat, behoedzaam. Zorgvuldig leest hij het diplomatiek geformuleerde persbericht van zijn organisatie na, dat oproept tot een geest van samenwerking, nu de NLD voor het eerst sinds haar oprichting in 1988 in het parlement aan de slag kan.

Ook Aung San Suu Kyi is voorzichtig. Zondagavond verscheen ze bewust niet voor de duizenden uitzinnigen rond haar kantoor, toen een paar uur nadat het tellen van de stemmen was begonnen al duidelijk werd dat haar partij afkoerste op een grote overwinning. Ook in haar korte toespraak een dag later maande ze de mensenmassa zich waardig te gedragen en grootmoedig te zijn jegens de verliezers. Openlijke triomf over de zege zou het risico van repercussies uit de gelederen van het leger en de regering vergroten.

Ook Tom Kramer, Burma-deskundige van de denktank Transnational Institute (TNI), voorziet de monsterzege van kritische noten. De regerende partij, de Union Solidarity and Development Party (USDP) die gesteund wordt door het leger, moet zich veel zorgen maken over haar voortbestaan in de aanloop naar de algemene verkiezingen van 2015. De USDP wist slechts één zetel te bemachtigen. "Ook degenen die hervormingen doorvoerden leden een verpletterende nederlaag. Het is nu nog maar de vraag of in 2015 vrije en eerlijke verkiezingen zullen worden toegestaan", zegt Kramer.

Het is positief voor het land dat de NLD weer deelneemt aan het politieke proces, maar het is geen goede ontwikkeling dat kleinere partijen en partijen van etnische minderheden die de afgelopen jaren bijdroegen aan de prille verandering, werden weggevaagd, meent Kramer: "Daar zaten kandidaten tussen met lange ervaring in de politiek. Nu is er in feite een tweepartijenstelsel."

In het kleine kantoor van de Democratische Partij in het centrum van de stad verwoordt secretaris-generaal Than Than Nu de kritiek die ook andere partijen en Burma-watchers hebben. "De NLD is veel te weinig bereid tot samenwerking."

In een populair theehuis in Rangoon treffen vijf politieke veteranen elkaar na een drukke campagnetijd voor een ontbijt van nam bya - Burmese noedels - om de overwinning te vieren. Maar als de eerste blijdschap over dat succes is geluwd, neemt de eigenaar van het theehuis een bedachtzaam voorschot op de toekomst: "Dit was slechts een eerste stap in de lange en hachelijke reis die ons te wachten staat. De verkiezingen winnen was betrekkelijk eenvoudig. Het moeilijke werk gaat nu pas beginnen."

Na de grote overwinning zijn de verwachtingen van miljoenen berooide Burmezen dat Amay Suu, moeder Suu, hun leven aanzienlijk gaat verbeteren extra hooggespannen. "We moeten niet alleen de instituten in ons land veranderen, maar ook de mentaliteit van mensen," zegt hij over die irreële verwachtingen.

Van een leidster met de nagenoeg onaantastbare status van een moreel icoon moet de charismatische 66-jarige Aung San Suu Kyi nu veranderen in een gewone parlementariër. Hoewel haar deelname aan het parlement grote symbolische betekenis heeft, is Suu Ky's politieke invloed beperkt met 43 NLD'ers in een Lagerhuis met 440 zetels. Dat wil zeggen: als de kandidaten door de screening komen waaraan het regime alle parlementariërs onderwerpt.

Ze komt bovendien met haar deels onervaren collega's in een complex krachtenveld terecht. De vertegenwoordigers van de oude macht hebben een fikse meerderheid. De grondwet garandeert de militairen 25 procent van de zetels, en grote politieke bevoegdheden. De NLD vindt dat die ondemocratische constitutie aangepast moet worden; dat punt staat hoog op haar agenda. "Om haar geloofwaardigheid en principes te behouden, moet Suu Kyi dat standpunt trouw blijven, maar tegelijkertijd is het gevaarlijk als ze nu een confrontatie met het leger aan zou gaan," zegt politicoloog Khine Win.

Net als veel andere Burmezen is hij er nog niet van overtuigd dat de hervormingen verder zullen doorzetten. Binnen het leger en de regering bevinden zich machtige tegenstanders van verandering. Met haar nieuwe functie loopt Suu Kyi het risico dat ze in een traject gestapt is dat nog op niets kan uitlopen. "Dat zou een knauw aan haar status geven."

Het overgangsproces is kwetsbaar omdat het vooral op twee personen leunt: Aung San Suu Kyi en de hervormingsgezinde president Thein Sein. Het staatshoofd heeft een pacemaker; ook de gezondheid van Aung San Suu Kyi was de afgelopen weken zo precair dat ze haar campagnes moest afbreken. "We moeten er niet aan denken dat een van de twee iets overkomt," klinkt overal bezorgd.

Ook binnen de NLD is het bij lange na geen rozengeur en maneschijn. Een weinig visionaire, bejaarde garde zwaaide de scepter over de partij in de ruim vijftien jaar dat Aung Suu Kyi onder huisarrest zat in haar verweerde villa aan University Avenue. Sinds haar vrijlating in 2010 zijn de banden met de jongere generatie door Suu Kyi weer aangehaald. Maar bij bezoeken aan het NLD-kantoor is duidelijk te merken dat de komst van vers bloed bij een aantal oudgedienden niet goed valt. Niet voor niets heeft Suu Kyi regelmatig met de jongeren bijeenkomsten in haar huis in plaats van op het partijkantoor.

Ook over andere zaken wordt heel wat afgekibbeld. Het is een publiek geheim dat diverse prominente leden ernstige twijfels hadden over de beslissing om deel te nemen aan de verkiezingen, hoewel ze er formeel hun steun aan hebben uitgesproken.

De NLD onderhoudt een moeizame verhouding met de etnische minderheden, die eenderde van de bevolking uitmaken. De meeste leiders van de tientallen niet-Burmaanse etnische groepen zeggen dat ze in principe Suu Kyi een kans willen geven nu ze het reguliere politieke toneel betreedt. Maar het wantrouwen bij hen zit diep, na decennia van oorlog met het gezag van overwegend etnische Burmanen. Bovendien zijn enkele NLD'ers ex-militairen die in het verleden strijd leverden met de rebellenlegers. Diverse minderheden vinden dat de NLD meer moet doen om de relaties te verbeteren en om het partijstandpunt over de positie van de minderheden te verduidelijken.

Pal na na de verkiezingen lijkt Tin Oo, vice-voorzitter van de NLD, zich niet erg bewust van die kritiek. Gevraagd naar de plannen houdt hij zijn antwoord vaag. "We zijn voorstander van gelijke rechten binnen een federale staat voor de etnische groepen met behoud van hun identiteit." Stram komt de hoogbejaarde leider overeind. Hij tikt op een verfletste zwart-witfoto naast zijn tafel aan de wand: de bijeenkomst van het eerste parlement in 1947. "Daar zaten we met z'n allen, en in die geest willen we verder."

VS en EU willen sancties versoepelen
Sinds de opstand van 1988 bloedig werd neergeslagen, hebben de westerse landen hun sancties tegen Burma steeds verder aangescherpt om democratisering en verbetering van de mensenrechtensituatie af te dwingen.

Met de verkiezingen achter de rug staan de politieke en economische strafmaatregelen weer ter discussie. Kort nadat de overwinning van de partij van Suu Kyi bekend werd, kondigde de Amerikaanse minister van buitenlandse zaken Hillary Clinton aan dat de Verenigde Staten de sancties gedeeltelijk zullen opheffen. Ook de Europese Unie liet doorschemeren bereid te zijn de maatregelen te versoepelen.

Vrije en eerlijke verkiezingen vormden maar een van de eisen van westerse landen om de betrekkingen te normaliseren. Ook de vrijlating van alle politieke gevangenen - van wie er nog tientallen en mogelijk meer vastzitten - en een vredesproces met de etnische minderheden staan op het verlanglijstje.

De landen van het regionale samenwerkingsverband Asean en China pleiten voor een volledige afschaffing van de strafmaatregelen. Burmezen zijn daarover verdeeld. Sommigen vinden dat sancties in het straatarme land zo snel mogelijk moeten worden opgeheven. Anderen pleiten voor een geleidelijke opheffing, zodat de hervormingen worden beloond terwijl tegelijkertijd een stok achter de deur gehouden wordt om te voorkomen dat het hervormingsproces stagneert. In de westerse besluitvorming over de sancties speelt ook mee dat er een lucratieve afzetmarkt met rijke hulpbronnen wacht en dat men de grote invloed van China een tegenwicht wil bieden.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden