NSB

Als een filosoof erin slaagt een uitspraak te doen die wordt opgepikt door Teletekst, moet hij met iets anders op de proppen zijn gekomen dan een nieuwe interpretatie van Kants categorische imperatief. Sybe Schaap, wijsgeer en VVD-senator, kreeg zijn '15 minutes of fame' deze week door in Trouw een vergelijking te trekken tussen de PVV en de NSB. Sterker nog: door de PVV gevaarlijker te noemen dan de NSB, omdat de partij van Anton Mussert tenminste nog leden had, en die van Geert Wilders niet.

Wat Schaap verder in het interview te berde bracht, werd weggespoeld door de golf van verontwaardiging die zijn NSB-uitspraak uitlokte, niet in de laatste plaats in zijn eigen partij, die zich juist zo lekker anti-islamistisch aan het profileren was. De toestand deed me denken aan de Wet van Godwin, die wil dat 'naarmate discussies langer worden, de waarschijnlijkheid van een vergelijking met de nazi's of Hitler nadert tot 1'. Advocaat en schrijver Mike Godwin, de 'ontdekker' van deze wet, ergerde zich aan het gemak waarmee de nazi-periode opduikt in discussies, hij wilde het debat graag een beetje zindelijk houden.

Daar heb ik me altijd wel in kunnen vinden, maar ik heb ook gemerkt dat sommigen wel heel gretig 'Godwin' beginnen te roepen als de oorlogsjaren ter sprake worden gebracht. Niet uit respect voor de doden - die het inderdaad niet verdienen voor allerlei karretjes te worden gespannen - maar uit de behoefte vrij baan te geven aan het racisme van extreem-rechts. Tegenover hen blijft de oorlog wel degelijk het krachtigste morele referentiepunt dat we hebben. Wie wil nadenken over de aard van de mens en de dynamiek van politieke processen van uitsluiting, kan het nazisme moeilijk buiten beschouwing laten.

Maar niet elke vergelijking is gerechtvaardigd en de inzet van grof geschut is bijna altijd dom. Voor ons die de afloop van de geschiedenis kennen, is het onmogelijk de naam van Mussert te horen zónder alle associaties die de jaren '40-'45 oproepen, inclusief die aan de Jodenvervolging. Dan kan het best wezen dat de Mussert van 1931, toen de NSB werd opgericht, gelijkenis vertoont met de Wilders van nu, maar er is alle reden deze twee namen niet in één adem te noemen en de PVV te bestrijden als de partij die ze nu is, niet als de partij die de NSB toen was.

In zijn prachtige Abel Herzberg-lezing van 2014 citeerde de Amsterdamse burgermeester Eberhard van der Laan Herzberg zelf. De schrijver en Holocaust- overlevende (1893-1989) wilde het niet hebben over de gruweldaden van Bergen-Belsen, maar over de SS'er die hem een flesje water uit de hand sloeg waaruit hij een uitgedroogde medegevangene had willen laten drinken. "Zo was de mens geworden door de partij, door de heersende ideologie. Het gaat niet om de gruweldaden. Het gaat niet om de laatste, maar om de eerste stap."

Van der Laan wil daar de grens stellen, bij die eerste stap, bij de eerste schending van het recht van de ander, zonder te suggereren dat die noodzakelijkerwijs leidt tot de laatste. De eerste stap is erg genoeg.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden