NSA luistert nu iets minder mee

Het hoofdkwartier van de NSA in MarylandBeeld reuters

Met het aflopen van de Patriot Act zondagnacht is voor het eerst in bijna veertien jaar de macht van de Amerikaanse inlichtingendiensten ingeperkt. Een nieuwe wet is in de maak, maar in afgezwakte vorm. Krijgen de Amerikanen nu ook meer privacy? Vooralsnog is het voor de NSA minstens twee dagen niet mogelijk om massaal telefoongegevens van Amerikaanse burgers af te luisteren.

Tot gisteren mochten de Amerikaanse diensten de belgegevens, telefoonnummers en locatiedata van Amerikaanse burgers bijna naar hartelust bekijken. Alles wat 'relevant' was voor de nationale veiligheid, kon worden opgevraagd onder de noemer van sectie 215 van de Patriot Act, die na de aanslagen op het World Trade Center in 2001 werd ingesteld door toenmalig president George W. Bush.

Pas toen NSA-klokkenluider Edward Snowden twee jaar geleden de afluisterpraktijken onthulde, bleek de immense reikwijdte van de Patriot Act. De roep om inperking van de wet klonk daarna steeds luider.

Freedom Act
Die kans diende zich gisteren aan. De Patriot Act, die sinds 2001 steeds werd verlengd, liep wederom af. Een stemming in de senaat om de wet nog een paar dagen door te laten lopen werd tegengehouden door de senator Rand Paul, een van de grootste tegenstanders van de afluisterpraktijken. Volgens Paul, die vorige week met een elf uur durende speech erin slaagde het stemproces te vertragen, is de Patriot Act juist de 'meest onpatriottische wet' van Amerika. "Het is soms beter iets kapot te laten gaan, om het daarna weer op te bouwen", rechtvaardigde hij zijn ramkoers.

De Amerikaanse senator Rand Paul, die ook in de race is voor president, liet eigenhandig de deadline voor het verlengen van de Patriot Act verlopen.Beeld REUTERS

Het gevolg was dat de NSA zondagavond de systemen uitzette, maar naar alle waarschijnlijkheid niet voor lang. Zondag ging de Senaat namelijk met een geruststellende meerderheid wel akkoord om dinsdag of woensdag te stemmen over de opvolger van de Patriot Act: de USA Freedom Act.

President Barack Obama riep de senatoren op zo snel mogelijk tot een overeenkomst te komen. De veiligheid van Amerika moet worden gegarandeerd, zei hij.

Mijlpaal
Toch is de nieuwe wet een bijzondere mijlpaal. Het is voor het eerst dat de macht van de inlichtingendiensten op papier lijkt te worden ingeperkt. Maar het is de vraag of de Freedom Act daadwerkelijk veel gaat verschillen van de Patriot Act. De bevoegdheden van de inlichtingendiensten worden weliswaar ingeperkt, maar zijn meer dan ooit in nevelen gehuld.

Op het eerste gezicht moeten de inlichtingendiensten een stap terugdoen. Het grootste verschil met de Patriot Act is dat de inlichtingendiensten met de Freedom Act niet meer op grote schaal metadata mogen opslaan, maar slechts verzoeken om bepaalde personen, instellingen of apparaten te volgen mogen doen bij bijvoorbeeld een telefoonprovider. De Foreign Intelligence Surveillance Court (FISC), de geheime rechtbank die moet toezien op de diensten, moet die verzoeken allereerst goedkeuren. Alleen met dit 'gerechtelijk bevel' kan de NSA data verzamelen.

Een bord langs de kant van de weg in Maryland, vlak bij het hoofdkantoor van de NSA.Beeld EPA

Bovendien zouden de data niet meer vijf jaar, maar 18 maanden bewaard mogen blijven. Dat komt omdat in het nieuwe plan de telefoonproviders de gegevens opslaan, en niet de NSA. Providers als Verizon mogen de gegevens niet langer dan anderhalf jaar bewaren, en de Freedom Act geeft geen indicatie dat die termijn verlengd mag worden.

Grote verzoeken voor data moeten bovendien openbaar gemaakt worden. Ook de bevelschriften van de FISC-rechtbank moeten naar buiten worden gebracht. Grote bedrijven kunnen er ook voor kiezen om de verzoeken van de Amerikaanse inlichtingendiensten op het internet te zetten.

Niet veilig
Maar de Amerikaanse burger is als de Freedom Act wordt aangenomen zeker niet helemaal veilig voor de Amerikaanse inlichtingendienst. De NSA kan nog steeds personen volgen, maar hoeft niet heel specifiek die persoon te beschrijven. Zoeken op 'term', zoals bijvoorbeeld 'terrorist', is ook mogelijk en biedt daardoor een achterdeurtje om - weliswaar met veel papierwerk- nog steeds veel burgers af te luisteren.

Twee belangrijke en ingrijpende bevoegdheden voor de geheime diensten blijven eveneens behouden. Het 'lone-wolf'-amendement, hoewel nog nooit gebruikt, kan nog worden ingezet. Dit is bijna een blanco cheque voor de inlichtingendienst: een eenling mag zonder veel bewijs overal mag worden gevolgd. Er hoeft bijvoorbeeld niet worden aangetoond dat die persoon banden heeft met een terroristische organisatie. "Deze tool wordt nooit weggedaan", zei een Republikeinse senator tegen persbureau Reuters.

Ook de 'roving wire'-tap blijft intact. In dit systeem kunnen personen, eveneens zonder dat direct bewijs nodig is, worden gevolgd ongeacht welk communicatiemiddel er wordt gebruikt. Switcht het doelwit van telefoon, dan kan ook de nieuwe lijn zonder dat er toestemming nodig is, worden afgetapt.

De Freedom Act is bijna 'een en hetzelfde' met de Patriot Act, klaagde senator Richard Burr. "De wet leunt te erg op de oude gewoonten en de transititieperiode is te kort. Dat werkt het overnemen van bepalingen in de Patriot Act in de hand", aldus de senator.

Tot slot behoudt de FBI, de federale inlichtingendienst, een groot deel van hun macht. Hotel-, reis-, creditcard-, bank- en andere zakelijke gegevens kunnen zonder problemen worden opgevraagd, omdat die waardevoller zijn dan telefoongegevens, aldus de recherche.

Opleveren
Hoe dan ook, de Amerikaanse burger kan zich twee dagen wentelen in een luxe gevoel van privacy. Meer dan dit zullen ze de komende jaren niet krijgen, is de verwachting, ook al wees een recente studie uit dat het afluisteren van Amerikaanse burgers niet heel veel heeft opgeleverd in de strijd tegen terrorisme.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden