NS zoeken extra topman die mensen 'normbesef' bijbrengt

Hoogleraren: Een directeur integriteit aanstellen kan averechts werken op de werkvloer

De Nederlandse Spoorwegen (NS) gaan een directeur integriteit benoemen. Dat moet van minister Jeroen Dijsselbloem van financiën, die zegt zich een rotje geschrokken te zijn van 'het gebrek aan normbesef' binnen het verzelfstandigde staatsbedrijf. Maar heeft het wel zin om zo iemand binnen te halen? Niet op deze manier, zegt zowel hoogleraar corporate governance (Universiteit Tilburg) Mijntje Lückerath als hoogleraar Kees Cools, adviseur bij PWC. Sterker nog: het kan averechts werken op de werkvloer, zegt Lückerath. "Zo van: Integriteit? Daar weet ik niks van. Dan moet je bij hem wezen."

De directeur 'Governance, Compliance and Risk', zoals het duur heet, neemt plaats in de raad van bestuur van NS. Die wordt driekoppig in plaats van tweekoppig nu: de president-directeur, de directeur financiën en de directeur GCR. Governance staat voor effectief leiderschap, compliance betekent dat iedereen de regels kent en zich eraan houdt, en risk staat voor het goed om kunnen gaan met risico's die het bedrijf tegenkomt. Over de precieze invulling van de werkzaamheden denken de NS nog na, aldus de woordvoerder. Het uitgangspunt dat zo iemand directeur moet worden, is niet goed. Veel beter is het volgens Lückerath om iemand aan te stellen die een onafhankelijke rol vervult. "Zodat mensen zich vrij voelen om bij diegene aan te kloppen."

Uit onderzoek van de Autoriteit Consument en Markt, dat begin juni openbaar werd, blijkt dat de afgetreden topman Timo Huges persoonlijk betrokken was bij het lekken van vertrouwelijke informatie van concurrenten aan dochteronderneming Abellio. Vanwege het vals spelen moesten de NS de buit gemaakte concessie voor het trein- en busvervoer in Limburg teruggeven.

De regels, waar de bijna-monopolist zich volgens de spoorwegwet aan moet houden, werden stelselmatig aan de laars gelapt. Uit sms'jes en mails blijkt dat het binnen de NS prima was om de concurrenten te laat of geen informatie te verstrekken over bijvoorbeeld de kaartjesautomaten of de stations. Bovendien heeft Huges geprobeerd zijn eigen rol hierin te verdoezelen. Onlangs is D66-coryfee Rogier van Boxtel voor een jaar benoemd als zijn opvolger.

Naast Van Boxtel nóg een directeur aannemen om de integriteit te verhogen is niet zinnig, denken de hoogleraren. Veel beter is het als alle leidinggevenden van integriteit een topprioriteit maken. Iedereen binnen de organisatie moet aan de slag. Zo'n speciale directeur heeft eigenlijk alleen zin als het bedrijf te maken heeft met claims van buiten. Zo moest Ahold in 2003 in het reine komen met zijn beleggers na een groot boekhoudschandaal (zie box).

In het geval van de NS liggen er geen claims van buitenstaanders. Voor het vals spelen is het bedrijf gestraft: niet NS maar Arriva (dochter van Deutsche Bahn) mag in Limburg de treinen en bussen rijden. Ook de miskoop van de Fyratreinen is juridisch al helemaal afgehandeld. Het gaat dus vooral om cultuurverandering binnen het bedrijf.

Huges was juist aangesteld als frisse nieuwe man na de affaire met de Fyratreinen. Wat er de afgelopen tijd is gebeurd, was voor de 30.000 personeelsleden een grote klap. Cools: "Ze moeten wel snel aan de slag. Er is nu van laag tot hoog het besef dat het anders moet."

Ballast Nedam

Bij Ballast Nedam hebben ze het geweten toen 'compliance-officer' Sylvie Bleker-Van Eyk van Deloitte in 2012 met de bezem door het bedrijf ging. Zij opereerde niet als directielid, maar als onafhankelijk adviseur. Ook Ballast Nedam had zich schuldig gemaakt aan het betalen van steekpenningen in landen als Suriname en Saudi-Arabië. Blekers taak: corruptie binnen het internationale bouwbedrijf uitbannen. Veel directeuren moesten het veld ruimen. Haar filosofie is dat ze niet langer dan anderhalf, twee jaar kan blijven omdat ze zo hard moet optreden. Na haar moet een fris iemand de zaak weer voort zetten, zei ze in een interview met NRC Handelsblad.

SBM Offshore

SBM Offshore, leverancier van drijvende platforms voor de productie, opslag en overslag van olie en gas, bleek zich op grote schaal schuldig te maken aan omkoping. Een klokkenluider zette in 2013 een document online waaruit bleek dat er voor 250 miljoen euro aan steekpenningen was betaald in verschillende landen. Ook hier werd een speciale directeur aangesteld, Sietze Hepkema, niet toevallig ook een advocaat. SBM Offshore trof een schikking met het Openbaar Ministerie van bijna 200 miljoen euro, maar heeft nog steeds allerlei claims uit het buitenland aan zijn broek. Volgens Hepkema onterecht, want het bedrijf is inmiddels 'de witte zwaan in een gitzwarte vijver', zei hij in NRC Handelsblad.

Inmiddels zit zijn taak er op. Hepkema is nu lid van de raad van commissarissen bij SBM.

Ahold

Het boekhoudschandaal van Ahold in 2003 gaf een golf van verontwaardiging onder beleggers. Hoe kon een keurig oud Nederlands bedrijf het zo uit de klauwen laten lopen? Bij een Amerikaanse dochter werden kortingen gerekend die er in werkelijkheid niet waren om de winst kunstmatig op te krikken. Het aandeel kelderde en Ahold zag het randje van de afgrond. Advocaat Peter Wakkie, die daarvoor 31 jaar voor advocatenkantoor De Brauw had gewerkt, werd aangetrokken als directeur integriteit. Hij moest de boze beleggers sussen en zorgen dat zoiets nooit meer kon gebeuren. Albert Heijn was te snel gegroeid, het zicht op al die internationale dochterbedrijven was kwijt. Samen met topman Anders Moberg zorgde Wakkie dat alle onderdelen weer in het gareel kwamen. Wakkie, tot 2009 bij Ahold, is er beroemd mee geworden.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden