'NS overtraden aanbestedingswet'

Interview Volgens hoogleraar had Fyra-fabrikant niet eens een bod uit mogen brengen

Met de overheid aan de knoppen leiden bouwprojecten steevast tot kosten die de pan uit rijzen. En tot veel politieke heibel. Maar áls dan uiteindelijk het Rijksmuseum open is, de eerste raadsvergadering in het fonkelnieuwe stadhuis is gehouden, of de trein geruisloos over het aangelegde spoor zoeft, is het ergste leed toch geleden.

Zo niet bij de Fyra. Tientallen miljoenen belastinggeld is uitgegeven aan een trein die het niet doet. "We blijven met lege handen achter. Dat is ongekend", zegt hoogleraar aanbestedingsrecht Chris Jansen van de Vrije Universiteit. "Het toont weer aan dat het belangrijk is om meer inkoopdeskundigheid in huis te halen bij de overheid. Daar kunnen we miljoenen mee besparen."

Vorige week besloot het kabinet dat de Nederlandse Spoorwegen afdoende hebben aangetoond dat er nooit meer met de Fyra's te rijden valt. De zestien rood-witte flitstreinen staan nutteloos te zijn op het rangeerterrein in de Amsterdamse Watergraafsmeer. De NS en ook de Belgische NMBS oordelen dat de trein, bedoeld voor het snelle spoor tussen Amsterdam en Brussel, te slecht gebouwd is om ooit nog op mee te rijden.

Dat is beslist niet de schuld van de Italiaanse fabrikant AnsaldoBreda alleen, zegt Jansen. Hij bestudeerde alle informatie die tot nu toe naar buiten kwam. In een openbaar hoorcollege aan de Vrije Universiteit deed hij gisteren uit de doeken dat de wijze waarop de NS de opdracht aan AnsaldoBreda gunde, juridisch niet door de beugel kan. "Ik concludeer dat de NS en de NMBS in strijd hebben gehandeld met het aanbestedingsrecht toen zij de opdracht gunden aan AnsaldoBreda. Als een van de concurrerende fabrikanten destijds een klacht had ingediend, had die zeker gelijk gekregen bij de rechter en had de hele procedure over gemoeten."

Om te beginnen is het discutabel of AnsaldoBreda überhaupt mee mocht doen met de aanbesteding, zegt Jansen. Als eerste eis wordt altijd gesteld dat de bedrijven die een bod doen, al ervaring hebben met, in dit geval, het bouwen van een hogesnelheidstrein. Dat had AnsaldoBreda niet. Maar gerenommeerde fabrikanten als het Duitse Siemens en het Franse Alstom, hadden niet veel interesse in het bouwen van twintig treintjes. Ze hadden hun handen al vol aan andere opdrachten. "Je zou nog kunnen zeggen, oké. Dan was AnsaldoBreda een prijsvechter die zich via deze order een plek op de markt kon veroveren. Die andere fabrikanten hadden het toch al te druk", zegt Jansen. "Dan kun je een uitzondering maken op de aanbestedingsregels, mits je dat van tevoren vastlegt."

Maar er ging meer mis. "Zo hebben de NS besloten, na gesprekken met AnsaldoBreda, dat de treinen geen 220 kilometer per uur moesten kunnen rijden, maar 250. Dat is zo'n grote verandering in het bestek dat je, als je het aanbestedingsrecht volgt, concurrenten de kans moet geven hun offerte opnieuw in te dienen."

Daarbij hielp het niet dat iedereen grote haast had. De NS stonden als verzelfstandigd staatsbedrijf begin 2000 onder grote politieke druk om snel rollend materieel te regelen voor het nieuwe hogesnelheidsspoor. De overheid had voor dat spoor 7 miljard euro neergeteld en het werd tijd om dat snel terug te verdienen met de toeslagtreinen. In die haast is niet goed nagedacht over hoe de aanbesteding zo in te richten dat Nederland uiteindelijk de trotse eigenaar zou worden van een paar mooie snelle treinen.

Voor de NS gaat het om negen al geleverde treinen waar 120 miljoen voor is betaald, en nog eens 'tientallen miljoenen schade' door alle kosten die zijn gemaakt. De NMBS probeert 37 miljoen te verhalen op de Italianen voor drie nog niet geleverde treinen.

De Tweede Kamer heeft besloten tot een parlementaire enquête waarbij iedereen die met de aankoop te maken had, wordt verhoord. Jansen waarschuwt dat dat de kans om nog geld terug te zien van AnsaldoBreda verkleint. "Als wij hier breed gaan uitmeten wat wij allemaal verkeerd hebben gedaan, is dat koren op de molen van de Fyra-fabrikant." Anderzijds, zegt Jansen, is het natuurlijk het goed recht van burgers om de onderste steen boven te willen zien.

Hij is erg benieuwd naar de contracten. "In de VS is het gebruikelijk om dit soort contracten nog voor ze zijn ondertekend openbaar te maken. Het is gebleken dat als publiek en wetenschappers meedenken en wijzen op risico's, dat veel geld scheelt. Dat zouden we in Nederland ook moeten doen."

undefined

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden