Nouwen en de lobby voor de selectstrook/Rekeningrijden

Of ANWB-voorzitter Paul Nouwen werkelijk spreekt namens “driekwart van de 3,5 miljoen ANWB-leden” is de vraag. Zijn strijd tegen het rekeningrijden lijkt eerder ingegeven door zijn positie als woordvoerder van de lobby tegen autobeperkende maatregelen binnen de werkgeversorganisatie VNO-NCW.

Rekeningrijden wordt “betaald in de file staan”, zegt Nouwen. Want er zijn niet genoeg wegen en het openbaar vervoer schiet tekort. De automobilist moet de keuze hebben, luidt het belangrijkste pleidooi. “Dat het in het regeerakkoord staat! Wat is dat voor een zwak argument? Het regeerakkoord is toch geen dictatuur”, zo trok Nouwen vorige week van leer tegen de 'invoeringswet rekeningrijden', die binnenkort wordt behandeld in de Tweede Kamer.

Met zijn verdediging van de “vrijheid van mobiliteit” probeert Nouwen, zelf prominent VVD-lid, de strijd een ideologisch-liberaal tintje te geven. Maar op de achtergrond spelen de belangen van de autolobby en van de wegenbouwers. Die belangen komen bijeen in de werkgeversorganisatie VNO-NCW. Sinds 1991 al vergaderen daar heren als Jonkhart (Nederlandse Investeringsbank), Andriessen (ex-minister van EZ), Noordzij (Transport en Logistiek Nederland), Hoekzema (Bovag) Van Herreweegen (wegenbouwers), Kalff (topman ABN Amro), Smits (voorheen Schiphol, nu Rabobank) en Welters (Havenwerkgevers Rotterdam) over de te volgen strategie tegen het rekeningrijden. ANWB-hoofddirecteur Paul Nouwen is ook lid van de club.

De belangrijkste lobby-onderwerpen op het gebied van nieuwe infrastructuur zijn binnen het gezelschap onderling verdeeld. Op het takenlijstje de ANWB staan 'eensluidende visie op prijsbeleid' en 'beïnvloeding personenvervoer'. Rekeningrijden, dus.

De captains of industry, zo blijkt uit de vergaderstukken van de club, zien wel de noodzaak van road-pricing, maar verzetten zich tegen elke lastenverhoging voor het bedrijfsleven. Meer wegen, en vooral congestievrije 'corridors' voor het internationale vervoer, dat is wat bijvoorbeeld Schiphol en de Rotterdamse haven willen. De organisatie van autodealers en pomphouders Bovag is het vooral te doen om meer wegcapaciteit.

Enkele citaten (uit 1996): “De Bovag is ervan overtuigd dat invoering van rekening rijden bij de overheid de prikkel weg zal nemen om snel nieuwe infrastructuur, waar dat nodig is, te gaan aanleggen.” Uit een brief van Paul Nouwen aan de collega-lobbyisten: “Naar mijn stellige overtuiging wordt bij de door Verkeer en Waterstaat voorziene toepassing van 'elektronisch heffen' een kans gemist om te komen tot een werkelijk vernieuwende politiek inzake onze infrastructuur”.

Die vernieuwende politiek, zo blijkt verderop in de brief van Nouwen, is het 'selectsysteem', een systeem waarbij nieuwe doelgroepstroken worden aangelegd naast bestaande wegen. Die geven weggebruikers de keuze tussen onbetaald in de file staan, of betalen voor gegarandeerd filevrije rijstroken. Bussen en vooral vrachtwagens moeten daarvan overigens gratis gebruik mogen maken. Dit levert nieuwe 'corridors' op, waardoor het internationale vervoer, files of niet, ongehinderd verder kan expanderen.

Het selectsysteem dient twee doelen: het voorkomen van lastenverhogingen voor zakelijk verkeer en vrachtvervoer én het beschikbaar komen van nieuwe infrastructuur. Het terugdringen van het autoverkeer is immers niet in het belang van de Bovag (autodealers, garagebedrijven en pomphouders). De vrachtvervoerders willen de file graag kosteloos kunnen passeren, en ook Schiphol en de KLM hebben daar belang bij vanwege de aan- en afvoer van buitenlandse passagiers. Wegenbouwers en banken investeren graag in nieuwe wegen, vooral als ze die in eigen beheer kunnen aanleggen en ook de tol kunnen innen. Het particulier exploiteren van pay-lanes in filegevoelige gebieden is in de Verenigde Staten en Groot-Brittannië een lucratieve bezigheid.

Dat de slogan 'rekeningrijden werkt niet' onjuist is, weet de club al sinds juli 1996. De werkgroep van VNO-NCW kreeg van ambtenaren van Verkeer en Waterstaat een vertrouwelijk rapport, waaruit bleek dat de invoering van rekeningrijden het aantal file-uren op de hoofdwegen in de randstad met maar liefst 28 procent zou verminderen. Dat geldt voor de zogenaamde 'cordonvariant', waarbij elk voertuig dat tijdens de spits (van zeven tot negen uur) de agglomeratiegrens van de vier grote steden binnenrijdt 2.50 gulden betaalt. Bij een heffing van vijf gulden, zoals minister Netelenbos voorstaat, zal het effect volgens het rapport nog groter zijn. 'Vertrouwelijk', staat erop, 'De minister heeft het zelf nog niet gelezen'.

Zo blijken in de loop der tijd ook andere overheidsonderzoeken vroegtijdig bij het VNO-NCW te belanden. Zoals een onderzoek door het Nederlands Economisch Instituut (NEI) uit Rotterdam naar de kosten/batenverhouding van het rekeningrijden. Uit dat onderzoek blijkt dat tegenover de investering van 1.5 miljoen gulden een opbrengst staat van bijna 2.5 miljard. Om lastenverzwaring te voorkomen kunnen de weggebruikers dus worden gecompenseerd, en er blijft nog geld over voor andere doelen.

De werkgevers zien de bui hangen, en hameren bij minister Jorritsma op onderzoek naar het door hen voorgestane 'selectsysteem'. Dat onderzoek komt er, maar of de effecten tegen de kosten opwegen blijft onduidelijk. Bovendien zal de realisatie ervan tientallen jaren in beslag kunnen nemen. Jorritsma vindt het een sympathiek idee, maar ziet in dat een tweedeling onder de autorijders (wie het kan betalen heeft geen last van files) politiek slecht ligt. Ze gaat aan de slag met een nieuwe wet die rekening rijden mogelijk moet maken, en dient het wetsvoorstel eind 1997 in bij de Tweede Kamer.

In de kabinetsformatie moet de VVD slikken dat rekeningrijden in het jaar 2001 zal worden ingevoerd, en wel volgens het cordonsysteem. “Dat dat in het regeerakkoord staat, betekent nog niet dat het ook gebeurt”, zo stelde de demissionaire minister van verkeer Jorritsma kort daarop de jaarvergadering van Nederland Distributieland gerust. Een uitspraak, die erop duidt dat de tegenwoordige minister van economische zaken het wetsvoorstel wel heeft ingediend, maar niet van harte steunt. Maar de nieuwe PvdA-minister Netelenbos (Verkeer en Waterstaat) blijkt een warm voorstander van het rekeningrijden.

Nu de autolobby de slag dreigt te verliezen, gooit VNO-NCW het over een andere boeg. De voorzitter van de ANWB roept op tot massaal protest en verstrekt aan alle ANWB-leden proteststickers om op hun auto te plakken. Driekwart van onze leden is tegen, zegt de ANWB. Als Netelenbos dat “demagogisch” noemt, schroomt Nouwen niet de nieuwe minister flink te schofferen. “Demagogisch? Als de minister dat zegt is ze zelf demagogisch bezig.” En: “Het is toch triest als de politiek een wet gaat doorvoeren waar zo'n breed maatschappelijk draagvlak tegen is. Of is het soms een hobby van de minister?”

Het signaal is helder. In 1989 viel het kabinet Lubbers II over een betrekkelijke onbenulligheid als de afschaffing van de belastingaftrek voor reiskosten (het reiskostenforfait). De VVD-fractie, onder hevige pressie van de werkgevers uit liberale kring, stuurde de eigen ministers Kroes (verkeer) en Nijpels (milieu) naar huis omdat zij het autoverkeer via belastingmaatregelen wilden beperken. Nu het milieubeleid en het verkeersbeleid in handen zijn van PvdA-ministers, zal de liberale vriendenclub nog minder genade kennen dan tien jaar geleden. De vraag is of de VVD deze pressie kan weerstaan. VVD-minister Jorritsma zal, blijkens haar eerdere uitspraken, niet bepaald de nek uitsteken voor haar eigen wet. De keus voor rekening rijden kan de PvdA-bewindslieden, en daarmee Paars II, in problemen brengen.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden