Review

Notitieboekjes in de stortbak

Als schrijfster Emma Larkin tegenover een bejaarde Burmees de naam George Orwell laat vallen, lichten zijn ogen op: ,,Je bedoelt de profeet!'', zegt hij. Andere Burmezen grappen dat Orwell met zijn boeken 'Burmese Days', 'Animal Farm' en '1984' een trilogie over Burma schreef.

Als koloniaal politie-officier bracht Orwell, wiens eigenlijke naam Eric Blair is, begin jaren twintig vijf jaar in Burma door. Het was een deprimerende periode in zijn leven, die hem een afkeer van het koloniale systeem bezorgde. Bij terugkeer in Engeland verruilde hij zijn overheidscarrière abrupt voor het schrijversbestaan.

Kan het zijn, vraagt Larkin zich af, dat die miserabele jaren in Burma voor Orwell een inspiratiebron werden? Haalde hij daar de inspiratie vandaan voor zijn oeuvre vol karakters die klem zitten in omgeving, familie, samenleving en een almachtige overheid?

Larkin reisde maandenlang in de voetsporen van de auteur door de voormalige Britse kolonie. Maar haar 'Secret Histories' zijn eerder een portret van het hedendaagse Burma dan een antwoord op vragen over Orwell en zijn werk. Steeds duidelijker blijkt hoe wáár de treurige volksgrap is die Burmezen maken over het werk van Orwell. Burma, waar al sinds 1962 de militairen aan de macht zijn, is een land van huiveringwekkende onderdrukking. Big Brother is overal. Larkin raakt geobsedeerd door de vraag hoe mensen in een dergelijk klimaat geestelijk normaal blijven.

,,Elke beweging die ik maak is een berekend risico. Iets doen in Burma - wat dan ook - is riskant. Maar het is de enige manier om te leven'', antwoordt een uitgever.

Larkins eigen observaties over de terreur getuigen van inlevingsvermogen, inzicht én gevoel voor taal:,,In Burma bestaat de gevangenis als een altijd aanwezige onderwereld waarin eenieder op elk moment kan neertuimelen'', constateert zij.

Haar omzwervingen brengen haar in bekende steden als Rangoon en Mandalay, maar ook in uithoeken van Burma. Ze sluit vriendschappen met andere boekenliefhebbers, journalisten en schrijvers, discussieert in theehuizen met Orwellfans en leert de wat ontheemde afstammelingen van de vroegere Britse heersers kennen.

Met een goed oog voor detail weet Larkin van al die ontmoetingen een fascinerend en indringend beeld van het leven in het hedendaagse Burma te weven. Een vrouw die het leger zozeer haat dat zij de stoel waarop haar zwager, een militair, gezeten heeft fanatiek met melk poetst. Een voormalige onderwijzeres die keer op keer wandelend langs de schappen van een moderne supermarkt roemt wat daar te krijgen is, zonder er van haar magere pensioen ook ooit maar iets te kunnen kopen.

Veel van deze ontmoetingen lijken bijna terloops, maar het is Larkins grote verdienste dat zij het vertrouwen van haar gesprekspartners weet te winnen. Burmezen die toch met buitenlanders praten, lopen het risico voor jaren achter de tralies te belanden.

Aan de moeite die het vergaren van haar materiaal gekost moet hebben, maakt Larkin ook buiten haar boek niet al teveel woorden vuil. ,,Wat werken in Burma zo ontzettend moeilijk maakt is dat alles wat je doet repercussies kan hebben voor degenen die je ontmoet'', zegt ze. ,,Ik was vreselijk voorzichtig. Soms op het belachelijke af.'' Ook het schrijfproces bracht dilemma's met zich mee. Personen zijn vermomd, een deel van haar materiaal is ongebruikt gebleven.

Ze lacht bij de herinnering aan de paranoia die haar regelmatig in zijn greep kreeg. ,,Op een dag betrapte ik mezelf erop dat ik een onschuldig boodschappenlijstje voor shampoo en dergelijke verscheurde en de stukjes over twee verschillende prullenbakken verdeelde. Toen leek het me tijd het land even te verlaten.''

Haar aantekeningen bewaarde ze een tijd lang in plastic zakken die ze in de stortbak van de wc hing. Totdat de naargeestige gedachte zich opdrong dat het hotelpersoneel haar werk zou kunnen kopiëren zonder dat zij er weet van zou hebben. Vanaf dat moment sleepte ze haar notitieboekjes overal met zich mee.

'Secret Histories' is in meerdere opzichten een bijzonder boek. Het ademt een intimiteit die de meeste andere boeken van buitenlandse Burmakenners ontberen. Dat heeft ongetwijfeld te maken met het feit dat Larkin, afgestudeerd aan de School of Oriental and African Studies in Londen, de Burmese taal machtig is. Ook haar gedegen kennis van Aziatische culturen - Larkin groeide op in Azië - geeft het boek onmiskenbaar een toegevoegde waarde.

Ondanks de Orwelliaanse sfeer is 'Secret Histories' geen zwaarmoedig boek. Daarvoor zijn de personen die Larkin zo overtuigend tot leven wekt te inventief en te nuchter en hun anekdotes vaak te absurdistisch. Het verhaal over de bewoners van een van de meest onvrije staten ter wereld is een verhaal dat de lezer raakt, maar niet verplettert en zelfs regelmatig een glimlach ontlokt.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden