Normen en waarden / De overheid als zedenmeester

Vanuit Den Haag wordt er geroepen om een herstel van normen en waarden. Het is niet voor het eerst. De roep van dit kabinet staat echter haaks op zijn beleid en op de moraal van sommige van zijn leden.

Heinsbroek is niet de eerste minister die in de mond neemt dat het hoog tijd is de Nederlandse burger weer eens wat normen en waarden bij te brengen. Prof. dr. Wibren van der Burg somt ze op: vóór Heinsbroek had je Ritzen, die wilde dat de scholen zich meer om normen en waarden zouden bekreunen. Vóór Ritzen waren er Hirsch Ballin en, aan het einde van diens regeerperiode, premier Lubbers die Nederland 'ziek' noemde. En vóór hem vond premier Van Agt dat het land toe was aan een 'ethisch reveil'.

,,Het is dus een terugkerend verschijnsel: politici die de burger oproepen tot een scherper normbesef. Lubbers deed dat pas aan het einde van de rit; die kwam blijkbaar toen pas toe aan enige reflexie. Heinsbroek begint er al mee. Maar in al die gevallen is het bezwaar dat zo'n minister 'normen en waarden' als een verzamelbegrip gebruikt. Alles wat ze niet bevalt duiden ze ermee aan. Maar in werkelijkheid gaan er heel ongelijksoortige, concrete, maar ook: heel complexe problemen onder schuil.''

,,'Normen en waarden' zijn daarmee net zo'n begrip als 'zinloos geweld'. Leg je dat onder de loep, dan blijkt het te bestaan uit een alcoholprobleem onder jongeren. Het is onder jongeren heel gewoon geworden om op een avond twintig bier te drinken. In mijn studententijd (Van der Burg is 43, red.) was dat nog een enorme aanslag op je studentenbudget. Maar blijkbaar hebben jongeren tegenwoordig het geld om zo veel te drinken, en kun je het maken om dat te doen.''

,,Het bezwaar tegen dat gescherm met 'normen en waarden' is, dat een dergelijke minister de complexheid van de problemen miskent. Als je zegt: 'de burger moet weer meer besef van normen en waarden krijgen', dan doe je alsof het gaat om een probleem dat bij de burger berust. Dat daar ook de oplossing ligt. Maar in werkelijkheid is het probleem veel ingewikkelder. De samenleving is grootstedelijker, ingewikkelder geworden. In een klein dorp weet je hoe iemand zal reageren, omdat je 'm kent. En al ken je 'm niet, je weet tot welke groep van de bevolking hij hoort.'' ,,In een grootstedelijke cultuur weet je dat allemaal niet, daar is veel meer onzeker. Aan de gelaatsuitdrukking van iemand uit een andere cultuur is moeilijker te zien wat-ie van plan is; nu ik ouder word vind ik het ook vaak moeilijk om nog aan te voelen wat jongeren van plan zijn. Je bent dus allemaal onzeker van elkaar.''

,,Daarbij komt dat ik het niet eens ben met de suggestie dat onze normen en waarden nou zo geërodeerd zijn. Dat wordt sinds de jaren zestig wel regelmatig geroepen, maar in werkelijkheid verschuiven ze alleen een beetje. Dat vind je trouwens ook terug in het Europese waarden-onderzoek van de Tilburgse sociologen. Die kijken elke tien jaar in twintig landen wat er is veranderd. Wat blijkt: er is wel meer individualisme, maar in de kern verandert er toch weinig. Niet qua arbeids-ethos, niet qua huwelijk en gezin. Met andere woorden: de burger bepaalt tegenwoordig graag zelf wat z'n moraal is en laat dat niet graag over aan de overheid, de politie of de kerk.''

,,En er is meer ruimte gekomen voor individuele wensen. Zodat de intieme relatie met iemand nog altijd erg belangrijk is, maar het hoeft niet langer het levenslang durende monogame huwelijk te zijn. Het mag ook een homoseksuele relatie zijn, het mag ook 'samenwonen' zijn, het mogen ook een paar langdurige relaties zijn. Er zijn dus mogelijkheden bijgekomen. Maar dat is iets anders dan: de normen zijn verdwenen.''

,,Natuurlijk is vers twee hoe men zich in de praktijk gedraagt. Hondenpoep, drugsoverlast, straatvuil, geweld, dat zijn allemaal reële problemen. Maar die problemen versluier je wanneer je erover gaat praten als over 'normen en waarden'. Dan suggereer je dat er één centraal probleem is, namelijk dat de burger niet langer weet hoe het hoort. Dat is schijnpolitiek. Ik zeg niet, heel Marxistisch, dat alle problemen 'door de omstandigheden komen'. Maar de omstandigheden spelen wel een sterke rol. Ministers die over 'normen en waarden' beginnen, versluieren dat.''

,,De onvrede-gevoelens van de burger zijn paradoxaal. Aan de ene kant lijden burgers werkelijk onder dat gevoel van onveiligheid, de drugsoverlast, enzovoort. En ze verwachten van de politiek dat die dat allemaal oplost, liefst vandaag nog. Maar aan de andere kant zouden ze een overheid die scherpere normen gaat stellen, onmiddellijk verketteren als 'zedenmeester'; dat zou averechts werken. Bovendien zit de overheid met gebonden handen. Als je verloedering in woonwijken wilt tegengaan, moet je niet tegelijk korten op het geld in het Gemeentefonds. Als je wilt dat scholen schoon zijn omdat dat belangrijk is als je kinderen hygiëne wilt bijbrengen, dan moet je niet korten op het geld voor onderwijs.''

,,Politici willen de indruk wekken: 'wij doen er iets aan'. Kiezers verwachten dat ook van ze. Een politicus die zegt: 'er zijn geen simpele oplossingen, maar àls we iets willen oplossen kost dat geld en moeten de belastingen omhoog', die zal zijn kiezers verliezen. Alleen in tijden van grote crisis is de burger bereid tot zwaardere lasten: nu in Duitsland na hun watersnoodramp, ooit in Nederland tijdens de energiecrisis van 1973. In andere situaties is het nauwelijks te verkopen.''

,,De burger heeft weinig begrip voor de beperkte mogelijkheden van de politiek. Politiek is een democratisch proces en dat is per definitie niet snel. Politiek is anders dan het bedrijfsleven; daar kun je misschien een maand na een besluit beginnen met de uitvoering, maar in de politiek is dat niet zo. De opkomst van de Lijst Pim Fortuyn is een teken van dat onbegrip. De manier waarop Bomhoff zijn ambtenaar Van Lieshout eventjes snel wilde ontslaan, ook. Misschien dat zoiets in een bedrijf kan, maar niet bij de overheid.''

,,De werkelijke oplossing zit dus niet in het uitslaan van ferme taal. De commissie voor de normen en waarden die premier Balkenende nu wil instellen, dat is het ook niet. Het voorbeeld van Noorwegen, waar een dergelijke commissie is mislukt, is weinig bemoedigend. 'Een commissie instellen', dat is een middel dat werkt zolang het gaat om een groep met min of meer gemeenschappelijke inzichten. Zo is het wel zinvol om een commissie te zetten op de ontwikkeling van de medische ethiek. Dan zitten er allemaal medici aan tafel, die samen tot iets komen. Maar zoiets lukt al niet wanneer je wetenschappelijk onderzoekers uit verschillende vakken om een tafel zet, met de opdracht dat die tot één normenstelsel voor wetenschappelijk onderzoek moeten komen.''

,,Met andere woorden: laten politici als Heinsbroek en Balkenende ophouden met hun ideeën voor tv-spotjes en commissies, maar laten ze doen wat de politiek kan doen: de mogelijkheid scheppen om voort te zetten wat wèl werkt. Bezuinig dus niet op het buurthuiswerk en kort niet op het onderwijs. Stimuleer de Marokkaanse buurtvaders, het Opzoomeren van verloederde straten, de Goudse en de Rotterdamse buurt-etiquette. De rode draad door zulke projecten is dat je de burgers in samenspraak met elkaar laat bepalen: wat zijn hier de normen en hoe handhaven we die. Op die manier voed je niet het idee dat de overheid alles eventjes snel kan oplossen, en dat 'normen en waarden' iets zijn waar vooral anderen zich aan moeten houden, maar jij zelf niet. Ministers hebben daarin trouwens natuurlijk nog altijd een voorbeeldfunctie. Een minister die, tegen de agent die hem bekeurt voor 18 kilometer snelheidsovertreding, zegt: 'kan je niet iets anders doen?', die miskent dat te hard rijden gevaarlijk is.''

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden