Noorse model niet zomaar geschikt

Waar staatssecretaris Annelies Verstand zich moeizaam een weg worstelt naar een nieuwe kaderwet Arbeid en zorg, die alle verlofregelingen in Nederland moet bundelen en versterken, voert Noorwegen al jaren een gezinspolitiek om jaloers op te zijn. Ruim ouderschapsverlof, vaderverlof onder zachte dwang en veel kinderopvang. Toch is het Noorse model niet in alle opzichten ideaal voor ons, zegt demograaf Nico Keilman, sinds 1990 werkzaam in Noorwegen.

Met een kleine anekdote illustreert Keilman, hoogleraar aan het Economisch instituut van de universiteit van Oslo, de Noorse gezinspolitiek. ,,Ik zocht laatst iemand om voor mij lesmateriaal te maken. Hij kwam langs, klopte op de deur, en daar stond hij: het Noorse model. Een jonge vader met buggy en kind, op vaderschapsverlof. Hij had helaas geen oppas kunnen vinden.''

In '93 voerde minister Grete Berget van kind- en gezinszaken de regeling in. Noorse ouders mogen 52 weken verlof opnemen tegen tachtig procent van het salaris (of 42 weken tegen 100 procent). Vier weken daarvan zijn voor de vader: neemt hij het verlof niet op, dan vervalt het recht. Inmiddels kiezen vier op de vijf Noors vaders voor een maandje luiers verschonen.

Tot hun kind 6 jaar is, kunnen ouders ook nog eens een jaar onbetaald verlof opnemen, eventueel in verschillende periodes.

Een tweede steunpilaar voor de politiek, die moeders in staat stelt meer te werken, is de kinderopvang. Meer dan de helft van de Noorse baby's en peuters tot vijf jaar brengt een deel van de week door in crèches.

,,In Noorwegen werken veel meer vrouwen dan in Nederland, 50 tegen 80 procent'', aldus Keilman. ,,Ook hebben ze vaker een volledige baan, terwijl Nederlanders Europees gezien koploper zijn in deeltijdarbeid. Het arbeidsethos in Noorwegen ligt buitengewoon hoog. Ik zie dat ook om me heen: 's ochtends op de veerboot naar mijn werk ontbijten ouders nog snel even met de kinderen, dat scheelt weer een half uurtje. En kinderen in de buggy zijn door de week ook jonger dan op zondag. Dan hebben ouders ineens de tijd om hun peuter zelf te laten lopen.''

Of de gezinspolitiek dit arbeidsethos in de hand werkt of juist daaruit voortvloeit, durft Keilman niet te zeggen. ,,Wel komen de eerste signalen binnen dat Noren best minder zouden willen werken, voor minder geld. Noorse mannen kunnen wat dat betreft leren van hun Nederlandse collega's, die voor 7 procent in deeltijd werken. In Noorwegen is dat de helft minder.''

Het is wellicht daarom dat Verstand in haar nota Arbeid en Zorg kiest voor het scenario, dat ouders in staat moet stellen ouderschap en werk te combineren, in plaats van het meer te scheiden, zoals in Noorwegen. Ook de beperkende voorwaarden voor verlof (in Noorwegen moet de vrouw voorafgaand aan het verlof minstens zes van de tien maanden in een vaste baan gewerkt hebben) zijn ongunstig voor flexwerkers en uitzendkrachten, die in Nederland veel talrijker zijn.

,,Het Noorse model is daarom niet zomaar geschikt voor onze samenleving'', zegt Keilman, die deze week in Nederland was voor de Hofstee-lezing. ,,Het kent ook nadelen. Zo blijkt dat vrouwen na hun lange verlofperiode niet altijd weer terug kunnen naar hun oude baan, terwijl dat wel de bedoeling is. Zwangere vrouwen klagen ook over discriminatie bij sollicitaties. Werkgevers vinden vervangers met telkenskorte contracten lastig, al kunnen ze die contracten ook gebruiken als een soort proefperiode.''

Een nieuwe component van het Noorse model is de zorgtoelage, afgekeken van de Finnen. Ouders die hun peuters niet naar een gesubsidieerde crèche brengen, krijgen bijna 600 gulden per maand. ,,Dat moet ouders meer keus bieden en de gelijkheid tussen gezinnnen bevorderen'', aldus Keilman. ,,Maar in de praktijk blijft dan de vrouw thuis, en die wilden ze nu juist aan het werk houden. Bovendien, wat is keuzevrijheid waard nu er nog steeds een tekort is aan crècheplaatsen.'' Volgens Kleiman woedt in Noorwegen momenteel een discussie over 24-uurs kinderopvang. ,,Dat is praktisch met de onregelmatige werktijden van sommige ouders, maar is het ook verantwoord? Eerst hebben we de bejaarden al weggestopt in tehuizen, volgen nu de kinderen?''

Dat de Noorse politici zich soms op de borst kloppen dat hun politiek het kindertal doet toenemen, is onterecht, weet Keilman. ,,Dat zou natuurlijk mooi zijn, want ook Noorwegen kampt met vergrijzing. Er is echter geen statistisch verband tussen de gezinspolitiek en het aantal kinderen dat een vrouw in haar leven krijgt.

Kleiman verwacht dat Nederland uiteindelijk iets zal opschuiven richting het Noorse model. ,,Zestien weken verlof, zoals hier, is erg weinig, dat zal meer worden. Ook het vaderverlof is de moeite van het proberen waard. Of het model voor ons betaalbaar is? In Noorwegen is onlangs berekend dat het stelsel ongeveer 1,6 miljard gulden kost. En Nederland telt drie keer zoveel kinderen. Maar de Zweden hebben laten zien dat het ruime ouderschapsverlof ook in economisch mindere tijden te handhaven is. Tenslotte bepalen politici, en dus de mensen zelf, wat ze belangrijk vinden.''

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden