Noord-Korea als populaire freakshow

Noord-Korea heeft atoomwapens, testte naar eigen zeggen met succes een waterstofbom en kent een repressief regime. Toch betitelen we het land vaak grappend als 'grootste klier van de klas'. Nemen we Noord-Korea wel serieus genoeg?

Met bijna geen land ter wereld wordt meer de spot gedreven dan met Noord-Korea. Besmuikt klinkt gelach om de megalomane straatparades en vol ongeloof grinniken we bij het zien van hysterisch huilende mensenmassa's die in het 'Land van de Eeuwige Zon' hun geliefde leider eren.

Een freakshow. Zo noemt Koen de Ceuster, Noord-Korea-kenner en universitair docent in Leiden, het beeld dat het Westen van Noord-Korea heeft. "Noord-Korea komt alleen in het nieuws als er weer eens iets mafs te melden is. Ik proef een onwil om echt te weten wat daar speelt." Onterecht, want Noord-Korea is meer dan een 'maf' land onder de rook van China. "Het is echt een rationeel geleid land", zegt Remco Breuker, hoogleraar Koreastudies aan de Universiteit Leiden.

Rationeel? Politieke figuren vinden met enige regelmaat de dood: vaak door een executie, soms door een 'verkeersongeval'. Systematische martelingen, hongerdoden en moorden vergelijkbaar met nazi-praktijken tekenen het regime, zo concludeerde een speciale VN-commissie nog in 2014. Daarnaast testte Noord-Korea vorige week naar eigen zeggen 'succesvol' een waterstofbom en dreigt het openlijk nucleaire wapens te gebruiken als dat nodig is.

Het valt allemaal onder de noemer rationeel politiek bedrijven, waarbij de overleving van het regime het ultieme doel is, vindt Breuker. "De ratio die Pyongyang hanteert staat ons misschien niet aan, maar deze is wel degelijk aanwezig." De logica is volgens De Ceuster ook terug te zien in de enige troefkaart die Kim Jong-un in handen heeft. "Het land staat er alleen voor, is economisch zeer zwak en voelt zich continu bedreigd door alles en iedereen. Het enige dat het regime kan doen om zijn positie - zowel in binnen- als buitenland - te behouden, is vasthouden aan zijn kernwapenschild", aldus de van oorsprong Vlaamse expert.

Pyongyang trekt zich dus niets van de buitenwereld aan, die boodschap is luid en duidelijk en ook de internationale gemeenschap weet dat als geen ander. Natuurlijk volgt er internationale verontwaardiging na de test met de waterstofbom, wellicht een VN-resolutie en sancties, zoals ook het geval was na de eerdere nucleaire proeven in 2006, 2009 en 2013. Deze week vloog een Amerikaanse B52-bommenwerper met een aantal straaljagers laag over het grensgebied om de veroordeling kracht bij te zetten. Rituele oorlogsvoering, noemt Breuker het.

De internationale gemeenschap moet wel, zegt ook De Ceuster. "Noord-Korea's kernprogramma is politiek gezien destabiliserend voor de regio. Er kan een wapenwedloop ontstaan als Zuid-Korea en Japan zich dermate bedreigd voelen dat ze ook aan atoomwapens gaan denken." Hoe bang moeten we zijn dat Noord-Korea zelf op een dag een kernwapen inzet? De Ceuster reageert geïrriteerd. "Dit soort vragen stellen journalisten toch ook niet bij de Verenigde Staten die kernwapens hebben", zegt hij wat provocerend. Hij herhaalt wat hij al eerder zei: het gevaar zit hem niet in Noord-Korea, ze zijn niet gek en ze weten 'donders goed' dat ze van de kaart geveegd worden als ze als eerste op de knop drukken.

Nee, Pyongyang vormt zelf geen gevaar voor de wereld. Dat zegt ook Sico van der Meer, als onderzoeker bij Clingendael gespecialiseerd in massavernietigingswapens en Noord-Korea, stellig aan de telefoon. "Althans, het zal nooit offensief tekeergaan", nuanceert hij, "omdat het overleven van het regime altijd vooropstaat." Volgens Van der Meer is het bij Noord-Korea vooral de vraag hoe lang het regime nog levensvatbaar is.

Dat regime heeft de staatsstructuur van een piramide. Kim Jong-un staat daar als farao aan het hoofd, maar met een kleine elite deelt hij de bovenste verdieping en bestuurt hij het land. "Als een groep binnen de elite ontevreden raakt en een staatsgreep pleegt, of als het regime implodeert, dan stort het bouwwerk in en is er niets anders dan chaos", zegt Van der Meer, die op dit moment echter geen tekenen van machtsinstabiliteit ziet. "Ontstaat dat toch en klapt het regime, dan kan het nog rare sprongen maken en moeten we rekening houden met massa's gehersenspoelde soldaten die alleen al met conventionele wapens van het op tientallen kilometers van de grens gelegen Seoul een ruïne kunnen maken. Het land zou ook uiteen kunnen vallen in lokale koninkrijkjes waar warlords de macht pakken."

Kim junior

Hoewel er geen enkele zekerheid bestaat over wat er daadwerkelijk gebeurt binnen het dictatoriale regime, speculeren media en experts volop over de machtspositie van de vier jaar geleden aangetreden Kim Jong-un. Hij zou sinds 2012 tientallen functionarissen hebben laten executeren, onder wie ook familieleden, zegt het Zuid-Koreaanse ministerie van buitenlandse zaken. Omdat dit flink meer afrekeningen zijn dan onder zijn vader zien velen hier het bewijs in dat Kim junior niet zo stevig in het zadel zit. Op zich geen gekke gedachte, gezien de onervarenheid van de vorige week (waarschijnlijk) 33 jaar geworden Kim. Hij was een grote onbekende toen hij begon omdat hij een groot deel van zijn leven in het buitenland doorbracht om te studeren.

Dat is nu wel anders. "Hij is echt een showman", aldus Clingendael-expert Van der Meer, die wat dat betreft een verschil ziet met zijn voorgangers. "Deze Kim is meer onder de mensen, brengt elke dag wel ergens een bezoek en verschijnt dagelijks op televisie." Dat gezegd hebbende, maakt hij zich - net als Breuker en De Ceuster - geen zorgen om de positie van Kim. "Hij zet qua beleid dezelfde lijn door als zijn voorgangers: verdeel en heers. Hij zorgt dat de verschillende elitegroepen elkaar wantrouwen en dus op de machthebbende kliek moeten vertrouwen. Doen ze dat niet en kiezen ze hun eigen weg? Dan kan er zomaar iets naars gebeuren", aldus Van der Meer.

Kim mag dan de absolute leider zijn, dat betekent niet dat hij ook alle macht in handen heeft. "We richten ons te veel op de man die met zijn smoel op de postzegel staat", meent Breuker. De echte macht zit volgens hem in de bureaucratische structuur die zijn vader destijds 'briljant' heeft opgebouwd. Het door Kim Jong-il opgezette Departement voor Organisatie en Begeleiding is volgens de Breuker het echte machtscentrum en de plek vanwaaruit de oude studievrienden van Kim senior ook nu nog alle beslissingen nemen. Samenwerken, politiek bedrijven, polderen: de Leidse hoogleraar ziet het allemaal terug.

Stabiele positie of niet, een dictator kan nooit lui achterover leunen. De kernproeven zijn zeker bedoeld om de wereld een signaal te geven, maar dienen zonder twijfel ook een binnenlands doel. De Ceuster: "Het gaat niet alleen om propaganda, zoals altijd gezegd wordt, maar ook om politieke geloofwaardigheid. Kim laat zo zien dat hij hoogstaande ontwikkelingen kan doorvoeren."

Dat past volgens de Vlaming in het nieuwe tweesporenbeleid dat Kim sinds zijn aantreden nastreeft, waarbij de focus niet alleen op het leger maar ook op het verbeteren van de levensstandaard ligt. Hij wijst op de toegenomen (gedoogde) marktwerking, het 'grijze' geld dat dat creëert, de grotere ruimte voor eigen initiatief van de bevolking en meer bestedingsruimte voor ontspanning en populaire cultuur. Er ontstaat volgens hem een zekere middenklasse, die verder reikt dan enkel de 'inner circle'. Onzin, zegt Breuker, die geen enkele verandering onder Kim ziet. "De elite in Pyongyang eet zoals altijd zijn buik vol en bezoekt misschien het nieuw geopende waterpark, maar de gewone man en vrouw zien daar echt niets van terug."

De positie van de Partij is misschien wel veranderd. "We zien dat de Partij weer machtiger wordt en een meer centrale rol krijgt toebedeeld dan onder zijn vader", aldus Van der Meer. Wellicht dat dat de reden is dat begin mei het zevende partijcongres van de Arbeiderspartij plaatsvindt. Een uniek evenement, vooral gezien het feit dat het laatste congres alweer 36 jaar geleden plaatsvond. Een nieuwe blauwdruk voor de kleine grootmacht? Of een verrassende toekomstvisie? Kleine kans, vermoedt De Ceuster. "Kim zit gevangen in zijn eigen geschiedenis en kan slechts minimaal afwijken van zijn vaders weg." Toch heeft zo'n partijcongres een belangrijke functie. De boodschap die straks over de gehele wereld de huiskamers binnendringt? Het Noord-Koreaanse model is niet dood. Verre van zelfs

Pyongyang heeft twee troefkaarten

Iedere keer dat Noord-Korea nucleaire proeven doet, herhaalt zich hetzelfde repertoire. Na de proeven in 2006, 2009 en 2013 klonken internationaal luidkeelse veroordelingen, namen de VN resoluties aan en werdeneconomische sancties afgekondigd. Zuid-Korea, nog altijd officieel in staat van oorlog met het Noorden, heeft na de laatste test van vorige week ook de psychologische oorlogsvoering weer opgevoerd: de luidsprekers aan de grens staan weer aan en de grote elektronische borden met propaganda worden van stal gehaald.

Ondanks de ernst van de situatie - zowel de uitbreiding van het kernwapenprogramma als de dagelijkse repressie en honger die Noord-Korea teisteren - is geen enkele partij geneigd concreet in te grijpen. Toch zijn de meeste ogen gericht op China, dat als enige bondgenoot van Pyongyang een sleutelrol zou kunnen spelen in het bedwingen van Noord-Korea en het verbeteren van de situatie aldaar.

Peking wil zich echter verre houden van het wespennest Noord-Korea. "China zit gevangen in de houdgreep van Noord-Korea", zegt Korea-kenner Sico van der Meer. Volgens hem bestaan er twee acute problemen voor China als het regime in Noord-Korea instort. "Ten eerste verliest China zijn invloedssfeer in de regio als de beide Korea's zich herenigen. De Verenigde Staten - een nauwe bondgenoot van Zuid-Korea en Japan en in beide landen aanwezig met een flinke krijgsmacht - staan dan plots direct aan de Chinese grens", legt hij uit. China heeft dus geen enkel belang de status quo in buurland Noord-Korea uit te dagen. "Daarnaast zou een regime-implosie een enorme vluchtelingenstroom richting China tot gevolg kunnen hebben. Noord-Korea weet dat, chanteert China ermee en speelt het dus slim uit." Zo heeft Noord-Korea twee troefkaarten in handen: de nucleaire en de instabiliteitskaart.

Noord-Koreaanse militairen salueren tijdens een parade in Pyongyang, september 2013.

'De ratio die Pyongyang hanteert staat ons misschien niet aan, maar deze is wel degelijk aanwezig'

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden