Nooit uit de schaduw van pappa

Er werd al jaren gespeculeerd dat Kim Jong-il ziek zou zijn. Gisteren maakten de Noord-Koreaanse staatsmedia bekend dat de Geliefde Leider is overleden.

Het regime in Noord-Korea was al hardvochtig. Maar Kim Jong-il maakte het nog een graadje erger. Aan wat dat met zijn persoonlijk leven te maken heeft, zullen psychiaters een hele kluif hebben. Wat doet het met een mens wanneer zijn als god aanbeden vader hem aanwijst als zijn opvolger? Wat gebeurt er vervolgens als je na de dood van die god nooit werkelijk zijn positie kunt innemen? Toen dictator Kim Il-sung in 1994 op 82-jarige leeftijd aan een hartaanval overleed, bleef de Grote Leider 'eeuwigdurend president van de republiek'. Kim Jong-il bleef, tot zijn eigen dood gisteren, officieel slechts de waarnemer van zijn overleden vader en schopte het nooit verder dan tot Geliefde Leider.

Kim Jong-Ils jeugd was ook al vol tegenslagen. Hij werd op 16 februari 1941 geboren in een legerkamp in het oosten van Rusland, waar zijn vader in het Russische leger vocht. Na de Tweede Wereldoorlog keerde het gezin van Kim terug naar Korea en betrok een ruime villa met tuin en zwembad. In 1947 verdronk Kims broertje in dat zwembad, terwijl Kim erbij stond. Twee jaar later, Kim was negen, overleed zijn moeder tijdens het baren van haar vierde kind. Kims opvoeding lag voortaan in handen van kindermeisjes. Dat de moeder die hij daarna zo bleef missen een christen was, werpt een merkwaardig schijnsel op de latere vervolging van de christenen in Noord-Korea.

Honderden Noord-Koreanen zijn onder Kim Jong-ils bewind het land ontvlucht en hebben van gruwelen getuigd. Een van hen is de vroegere leraar Russisch van de Geliefde Leider. De naar de VS gevluchte leraar beschreef in 2008 in een artikel in het Amerikaanse blad Foreign Policy hoe hij Kim Jong-il zag veranderen van een schuchtere puber zonder kapsones in een wreed monster. Een monster dat later, als vergelding voor het feit dat zijn vroegere leraar het land had ontvlucht, diens achtergebleven familieleden naar een strafkamp stuurde, waar ze overleden.

Leraar Kim Hyun-sik leerde Kim Jong-il kennen in oktober 1959. Toen was hij nog slechts gewoon de zoon van de Grote Leider. Kim Il-sung was in 1948 de eerste leider geworden van de Democratische Volksrepubliek Korea, zoals het stalinistische Noord-Korea officieel heet. De Grote Leider had te kennen gegeven dat hij het niveau van het Russisch van zijn zoon beneden de maat vond en had Kim Hyun-sik, die Russisch doceerde aan de Universiteit van Pyongyang, om zijn mening gevraagd. In het zeer persoonlijk artikel beschreef Kim Hyun-sik in 2008 hoe in 1959 de achttienjarige Kim Jong-il zwetend en enigszins timide voor de examencommissie zat. De jongeman deed erg zijn best vragen te beantwoorden over een Russische tekst. Met geen woord verwees hij naar zijn bijzondere positie als zoon van de Grote Leider, die toen ook nog niet had aangekondigd dat zijn zoon hem zou opvolgen. "Hoe graag had ik niet willen betogen dat de verlegen en vastbesloten jonge man die ik voor het eerst op die oktoberdag ontmoette het ware gezicht is achter de wrede en onvoorspelbare dictator die de rest van de wereld heeft leren kennen. Maar nadien is er te veel gebeurd."

Het relaas van Noord-Koreaanse vluchtelingen als Kim Hyun-sik is altijd heel bitter. Soms wordt er getwijfeld of alles wat zij zeggen waar is. Deze mensen zijn zo getraumatiseerd dat angstige dromen en werkelijkheid misschien door elkaar zijn gaan lopen, is de redenering. Dat kan ook het geval zijn met Kim Hyun-sik. Maar omdat er tegelijkertijd een veelheid is aan vergelijkbare getuigenissen, is een van de voorbeelden uit het lange relaas van de oud-leraar wel verhelderend.

Een oude schoolvriend die inmiddels een vooraanstaande arts was geworden, bezoekt de Russische docent in mei 1989. De Russische leraar woont nog in Noord-Korea en de Grote Leider is nog aan de macht, al heeft in de praktijk zijn zoon, vanaf 1980 de leider van de Arbeiderspartij, het al voor het zeggen. De vriend vertelt met tranen in zijn ogen dat hij iets 'verschrikkelijks heeft gedaan, iets weerzinwekkends'. Hij had gehoor gegeven aan instructies van de Partij om alle klein gebouwde mensen uit Pyongyang en de nabijgelegen Zuid-Pyongan-provincie bij elkaar te brengen. Op een speciale bijeenkomst moest hij hen uitnodigen een nieuw ontwikkeld medicijn te gebruiken om de groei te bevorderen. De arts moest de menigte vertellen dat het medicijn het beste regelmatig ingenomen kon worden in een omgeving met frisse lucht. "De mensen gingen vrijwillig mee in twee schepen: de mannen in het ene schip, de vrouwen in het andere. Los van elkaar werden ze naar twee verschillende onbewoonde eilanden gebracht om te verhinderen dat hun 'minderwaardige' genen zich zouden reproduceren in een volgende generatie. Geen van hen kwam ooit terug, achterblijvers veronderstelden dat zij omgekomen waren."

De leraar Russisch schrijft in het artikel dat de arts helemaal gek werd van de schuldgevoelens en daarom bij hem was komen uithuilen. Tegelijkertijd had de arts hem gesmeekt dit staatsgeheim nooit aan iemand te vertellen, 'zelfs niet aan mijn vrouw'. "Ik heb dit geheim zestien jaar bij me gedragen. Maar er lijkt weinig aanleiding om een partij, regering en een leider te beschermen, die faalt om omgekeerd hetzelfde te doen voor het volk", schrijft de leraar.

Het voorbeeld van de uitroeiing van te kleine mensen is interessant en alweer voer voor psychologen. Want in andere schetsen van Kim Jong-il wordt genoemd dat hij plateauzolen had en zijn haar omhoog droeg om met zijn 1 meter 57 toch net wat groter te lijken. Analisten en mensen die hem hebben ontmoet zijn het er niet over eens of Kim een narcistische gek was of juist een briljant strateeg die met zijn eindeloos gemanipuleer het best haalbare wist te bereiken voor het straatarme Noord-Korea. In ieder geval was hij niet wereldvreemd. Via de satelliet en internet, media die hij de Noord-Koreaanse bevolking onthield, bleek hij in contact met buitenlandse politici en diplomaten uitstekend op de hoogte van ontwikkelingen buiten Noord-Korea.

Toch verwerd Noord-Korea tijdens Kim Jong-ils regime tot de paria van de wereld. De onberekenbare politieke koers van het land in combinatie met de openlijke ambitie een kernmacht te willen zijn, waren daar debet aan. Hoewel in de jaren negentig de relatie met de VS onder het bewind-Clinton beter werd, bereikte deze onder de regering-Bush een nieuw dieptepunt. President George W. Bush beschuldigde Noord-Korea van het aan nucleair materiaal helpen van terroristen. In dat verband deelde Bush Noord-Korea in bij de 'As van het Kwaad'. In oktober 2006 deed Noord-Korea, tot ontzetting van de hele wereld, een kernproef. In mei 2008 deed het land een reeks proeven met korte-afstandsraketten. In het zogenoemde zes-landenoverleg werd naar een oplossing gezocht, maar het proces verliep moeizaam en telkens stelde Noord-Korea teleur door zich niet aan de gemaakte afspraken te houden.

Terwijl na de Koude Oorlog in de omringende communistische dictaturen de landsgrenzen opengingen en de mensen meer vrijheden kregen, begaf Noord-Korea zich op de omgekeerde weg. Het land keerde zich steeds meer van de buitenwereld af. Nog altijd mogen burgers niet vrij rondreizen in het land, laat staan de grens overgaan. Vluchten is een ernstig misdrijf. Teruggekeerde vluchtelingen worden gestraft met opsluiting in werkkampen of de doodstraf, en diezelfde straffen kunnen Noord-Koreanen krijgen voor bijvoorbeeld mobiel bellen. Alle media zijn door de staat gecontroleerd, er is geen vrijheid van onderwijs of vergadering. Daarnaast waren er de laatste jaren hongersnoden en overstromingen, die volgens mensenrechtenorganisaties voorkomen hadden kunnen worden als het land beter was geleid. Naar schatting 2 tot 3 miljoen mensen zijn vanaf de jaren negentig door honger omgekomen, terwijl Kim Jong-il geregeld de deur sloot voor buitenlandse voedselhulp.

Voor Kim golden altijd andere regels dan voor zijn onderdanen. Westerse films bijvoorbeeld waren voor gewone Koreanen streng verboden. Een vluchteling vertelde het verhaal dat soms met opzet in een huizenblok alle stroom plots werd uitgeschakeld. In zulke huizenblokken met stroom woonden de goed opgeleide mensen met aardige functies. Deze mensen die wel geïnformeerd waren, maar geen rechtstreekse invloed hadden op het landsbestuur, werden gezien als potentieel ondermijnend voor het regime. Als de stroom was lamgelegd, drong de politie de huizen binnen en sloopte alle dvd- en cd-recorders om te zien of daar banden of cd's met westerse films of muziek waren blijven hangen.

Kim Jong-il zelf daarentegen bezat een filmcollectie van wel 20.000 video's en dvd's. Een bezoekend buitenlands staatshoofd kon deze filmgek niet blijer maken dan met de laatste Hollywoodfilms. In 1978 werden op zijn instigatie een Zuid-Koreaanse regisseur en zijn vrouw, een actrice, gekidnapt om voor Noord-Korea een filmindustrie op te zetten. Pas acht jaar later, in 1986, kreeg het stel - voor werk in Wenen - de kans om te vluchten. In Zuid-Korea kon het ervaringen delen met de andere Noord-Koreanen die Kims regime ontvluchtten. In Zuid-Korea zijn dat er naar schatting ruim 20.000, en in China inmiddels vele tienduizenden.

In eigen land daarentegen vereerden de Noord-Koreanen zo op het oog hun 'geliefde generaal'. Bij het nieuws van zijn dood huilden er mensen op straat. "Het is het grootste verlies voor de partij (...) en ons volk en onze natie zijn zeer bedroefd", zei de in het zwart geklede nieuwslezeres van de staatstelevisie, terwijl ze haar tranen wegslikte.

Jongste zoon Kim Jong-un is beoogde opvolger
Er is geen officiële informatie over Kim Jong-ils persoonlijk leven. Het beeld van Kim als huisvader zou maar afbreuk kunnen doen aan het verhevene waarvoor hij stond. Volgens de officiële geschiedenisboeken werd Kim niet in 1941 in een legertent in Rusland geboren, maar een jaar later, op 16 februari 1942. Ook de locatie is verbeterd, namelijk de helling van de berg Paektu, de hoogste berg van Korea en tijdens zijn geboorte zou er een dubbele regenboog aan de hemel zijn verschenen.

Ondanks alle mysterie weten we dat Kim één keer officieel is getrouwd, met Kim Young-suk en dat het stel, in 1974, een dochter kreeg: Kim Sul-song.

Bij een minnares kreeg Kim in 1971 evenwel al een zoon, Kim Jong-nam, en bij een andere minnares later nog eens twee, Kim Jong-chul in 1981 en Kim Jong-un in 1984.

De opvolging zal in zijn laatste jaren een van Kims grootste zorgen zijn geweest. Geen van zijn zonen leek geschikt, en in de Noord-Koreaanse tradities tellen meisjes niet mee. De oudste zoon had zichzelf in diskrediet gebracht nadat hij in 2001 met een vals paspoort op de luchthaven van de Japanse hoofdstad werd betrapt. Kim Jong-nam wilde in Tokio naar Disneyland. Enige tijd laat zou ook Frankrijk de man een visum hebben geweigerd toen hij naar Eurodisney wilde. Van zijn twee andere zonen zou de oudste volgens zijn vader ongeschikt zijn omdat die te vrouwelijk zou zijn. In januari 2009 wees Kim volgens geruchten zijn jongste zoon als zijn opvolger aan. Dat was in de Koreaanse traditie al zo ongebruikelijk, dat het werd gezien als gezagsondermijnend. Toch is deze Kim Jong-un nu de beoogde opvolger.

In de zomer van 2008 werd Kim volgens buitenlandse inlichtingen door een beroerte getroffen. Het nieuws werd door de Noord-Koreaanse staatsmedia ontkend. Die publiceerde daarna geregeld foto's van Kim op bezoek bij bibliotheken, fabrieken of boerderijen, waarbij hij vrijwel altijd zijn geliefde zonnebril droeg. Hij overleed zaterdag tijdens een 'inspectiereis' door het land aan een hartaanval.

undefined

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden