Nooit meer resocialiseren tussen de koeien

Niemand in Rekken snapt waarom tbs-kliniek Oldenkotte dicht moet. De 'zeis van Teeven' velt een goed draaiende instelling, een van de grootste werkgevers in Berkelland. De tbs verdwijnt van het platteland.

Wrang is het. Honderd jaar nadat de eerste steen is gelegd voor de Rekkense Inrichtingen - volgend weekeinde is er een kleine expositie in dorpshuis Den Hof - trekt staatssecretaris Fred Teeven het fundament weg door tbs-kliniek Oldenkotte te sluiten. "Ik kan niet uitleggen waarom", verzucht voorzitter van de ondernemingsraad Peter Stegeman. "We zijn de oudste tbs-kliniek van Nederland. En we leveren hier een puik stukje werk hoor."

Op de deur van zijn kantoortje hangt een lijst criteria waaraan een bedrijf moet voldoen om koninklijk te kunnen worden. Honderd jaar worden is punt 1. Stegeman: "Of we nou dicht moeten of niet, die aanvraag doen we zeker."

Helemaal juist is die claim niet. Weliswaar bouwden de Rekkense Inrichtingen hun eerste paviljoen in 1913 en vingen ze vanaf 1914 hun eerste patiënten op: jongvolwassenen uit gegoede kringen die door een verstandelijke handicap thuis niet te handhaven waren. Maar de kliniek begon pas in 1928, nadat de Psychopatenwet het mogelijk had gemaakt misdadigers met een psychische stoornis voor behandeling ter beschikking van de regering (tbr, later tbs) te stellen.

Predikant Wouter Lourens Slot richtte de Rekkense Inrichtingen op, met financiële steun van de Amsterdamse bankier E. René van Ouwenaller. "Hij was lid van het Nederlands Bijbelgenootschap en gegrepen door het praktisch christendom van de beweging Reveil", vertelt Henk Sieben, medesamensteller van de expositie in het dorpshuis. "Dominee Slot slaagde erin van veertig Rekkense boeren honderd hectare grond te verwerven. Vanaf 1912 werd de hei ontgonnen, waarbij veel boeren meehielpen."

Later hielpen inwoners van Rekken ook bij de begeleiding van patiënten, meestal bij het werken op het land. "De warme band tussen dorp en kliniek is altijd gebleven", zegt Sieben, "al kwam het dorp na de professionalisering van de zorg in de jaren zestig en zeventig van de vorige eeuw wat meer op afstand te staan. Het dorp vind het verschrikkelijk dat de kliniek nu dicht moet."

Rust, reinheid en regelmaat waren de uitgangspunten waarmee de patiënten hun leven weer op orde moesten krijgen. Rekken voegde daar de ruimte en gemoedelijkheid van het platteland aan toe. Het dorp ligt in een uithoek van de Achterhoek, dicht tegen de Duitse grens. Zo'n gebied waar de boer op zijn trekker zwaait bij het passeren. Groene velden, plukjes bos, her en der rode daken van een boerderij met schuren en stallen. De koeien staan buiten.

Rust, ruimte en natuur vormen ideale omstandigheden voor patiënten die werken aan hun terugkeer in de samenleving, meent Peter Stegeman die sociotherapeut van zijn beroep is. "In onze omgeving zit een deel van onze kwaliteit. Je maakt hier makkelijk even een wandelingetje met een patiënt. Resocialisatie tussen de koeien. Dat is weg als wij moeten sluiten, omdat de staatssecretaris bij de resocialisatie rekening wil houden met herkomst en bestemming. Kennelijk komen de criminelen met een stoornis niet uit het oosten maar alleen uit de Randstad. Alsof we geen mooie resultaten hebben geboekt met mensen die hier in de Achterhoek en in Twente langzaam hebben kunnen wennen aan een eigen leven buiten de kliniek."

Rekken telt van oudsher boeren, een paar forenzen en wat bouwvakkers, typisch voor de Achterhoek. Van de oorspronkelijke tweedeling tussen protestant en katholiek is weinig meer te merken dan de twee kerken. Er staat een molen, de Berkel stroomt door het dorp. Naast het voetbalveld liggen enkele tennisbanen. De laatste winkel is al jaren gesloten, maar in het grenscafé zijn nog wat levensmiddelen te koop.

De gemeenschap is hecht, daarvan getuigt de inzet voor behoud van het natuurbad. Het zwembad ligt een stukje buiten de bebouwde kom, pal aan de Duitse grens, waar de Inrichtingen een subdorp hebben laten verrijzen. Rijtjeswoningen met sierlijke jaren dertig gevels, een paar riante villa's, een leegstaande school, een bedrijfsgebouw, ook leeg. Een deel van de oude gebouwen is al gesloopt, na de splitsing van de Van Ouwenaller Vereniging (opvolger van de Rekkense Inrichtingen) in een aparte jeugdinrichting, een instelling voor verslavingszorg en tbs-kliniek Oldenkotte. De nieuwbouw waarin die zijn gehuisvest heeft een wat industriële uitstraling, niet meer het rustieke van voorheen, constateert voorzitter Herman Anink van de dorpsvereniging met enige spijt.

Natuurbad
Toen het natuurbad werd afgestoten, grepen de dorpelingen in. Ze vormden een stichting die het bad sinds dertien jaar beheert. Vrijwilligers doen het onderhoud en de exploitatie, alleen de badmeester krijgt salaris. Op warme dagen zit het halve dorp in en rond het groenige water, dat ook bezoekers trekt uit buurdorpen.

Van de kliniek op loopafstand heeft niemand last. "Hij staat er al zolang", zegt Anink. "Wie daar woont, gedwongen of niet, is een Rekkenaar." Dat zegt veel over de plaats die de kliniek inneemt, meent burgemeester Hein Bloemen van Berkelland. "Je kunt zeggen: 'jullie zijn enge mensen', maar Rekken heeft de tbs'ers geaccepteerd. Het bloemencorso in augustus, het jaarlijks hoogtepunt van gemeenschapszin, maakt steevast een rondje om Oldenkotte, compleet met een muzikaal saluut aan de bewoners."

Voor Berkelland, in oppervlak een van de grootste plattelandsgemeenten van Nederland, is de dreigende sluiting van Oldenkotte zuur. "Het is een van de grootste werkgevers hier", zegt Bloemen. "En dan gaat het niet alleen om de 350 banen in de kliniek, maar ook om toeleveranciers en dienstverleners. De bakker in Eibergen gaat dit voelen, net als schoonmakers en onderhoudsmonteurs. De zeis van Teeven raakt honderden, ook in de middenstand die het door de crisis toch al zwaar heeft."

Compliment van Kamp
Met de werkgelegenheid gaat het niet eens zo slecht in Berkelland. Begin dit jaar maakte Friesland Campina bekend een nieuwe fabriek voor melkpoeder voor baby- en kindervoeding te gaan bouwen in Borculo. "Voor de manier waarop wij hier bedrijven binnenhalen kregen we complimenten van minister Kamp, die hier nog wethouder is geweest", zegt de burgemeester. "Maar meteen daarop kwam het bericht dat Oldenkotte dicht moet."

In de kliniek werken ruim honderd 50-plussers, vertelt OR-man Stegeman. "Wat moet er met die mensen, die hier hun ziel en zaligheid in hebben gestoken, gebeuren? Zelf heb ik een dochter en kleinkind hier, mijn vrouw heeft hier een baan, ik heb een koophuis met een veel te hoge hypotheek. Ik kan hier niet weg."

Het steekt Bloemen dat staatssecretaris Teeven geen rekening lijkt te houden met de krimp, die toch al voor problemen zorgt. "De Achterhoek is officieel nog geen krimpgebied, maar het komt er onvermijdelijk aan. Wij zijn onze plannen voor woningbouw, scholen en voorzieningen aan het bijstellen, want de bevolking neemt niet alleen af, ook de samenstelling verandert. In plaats van een brede basis jongeren en minder ouderen draait het volledig om. Daar moeten we onze voorzieningen op aanpassen, en we moeten voor werk zorgen, zodat jongeren hier blijven, want het kan niet alleen van toerisme en recreatie komen. Dan is dit een bomkrater die wordt geslagen."

Op zoek naar muizengaatjes
OR-voorzitter Peter Stegeman is momenteel fulltime actievoerder. Strijdbaar op zoek naar muizengaatjes, voor de zo gewenste miraculeuze ontsnapping. Zijn kamer hangt vol posters, op tafel ligt een vuistdik dossier, naast beknopte overzichten met cijfers. Hapklare brokken voor pers en politiek, om duidelijk te maken dat met de sluiting van Oldenkotte een gezond forensisch psychiatrische centrum de nek wordt omgedraaid. "Het is onrechtvaardig."

Dat onrecht zit 'm in de extra plaatsen die acht jaar geleden zijn ingesteld om de wachtlijsten weg te werken van veroordeelden die nog niet in een tbs-kliniek terecht konden. Inmiddels leggen rechters minder tbs op en zijn de tijdelijke plaatsen niet meer nodig. Justitie zou de bezuiniging op forensische psychiatrie behalen door simpelweg de extra plaatsen te schrappen. Maar dat gebeurt niet. Stegeman heeft het de afgelopen maanden al honderden keren verteld. "Om die tijdelijke plaatsen te creëren hebben enkele instellingen fors geïnvesteerd en verbouwd. Sommige hebben een miljoenenschuld, zij raken in financiële problemen als ze hun capaciteit moeten verminderen."

Staatssecretaris Teeven kiest er voor twee particuliere klinieken - Veldzicht in het Overijsselse Balkbrug en Oldenkotte in Rekken - af te stoten, naast rijksinstelling 2Landen in Utrecht, die toch al tijdelijk zou bestaan. "Natuurlijk moeten de Pompekliniek, de Rooyse Wissel, de Van der Hoeven- en de Van Mesdagkliniek blijven bestaan, dat snap ik ook wel", zegt Stegeman.

Gaat het om kwaliteit, dan doet Oldenkotte het prima, meent hij. "Wij zijn het snelst in het verlenen van onbegeleid verlof, getoetst door de rechter. Net als Veldzicht scoren wij bovendien hoog met een korte behandelduur. Daarin zit ook een bezuiniging, maar kennelijk telt dat niet. En we zijn deskundig in de behandeling van vrouwen, een kleine maar bijzondere groep: vrouwen zijn vaak dader en slachtoffer tegelijk. Die deskundigheid hebben ze elders niet."

Muizengaatjes. Stegeman ziet er drie. Om te beginnen de politiek, vooral de PvdA. "Die partij raakt steeds verder weg van alles waar ze voor staat, alleen maar omwille van de coalitie met de VVD. Dat is toch niet vol te houden?" Dan is er het beroep op eerder gemaakte afspraken. Dat Teeven daar niet aan wil, noemt Stegeman onbehoorlijk bestuur. En er is nog de complottheorie. De schijn van partijdigheid. Stegeman vertelt het met enige schroom, maar ja, het is een strohalm. Naar verluidt is de ambtenaar die voor Teeven het masterplan schreef, getrouwd met het hoofd personeelszaken van een andere grote tbs-kliniek. En die kliniek springt er in het plan juist erg goed uit. Stegeman: "Het zou zoveel verklaren."

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden