Nooit een prooi van gemakzucht

Interview | Pierre Bokma (60) speelt Lopachin, de steenrijke ondernemer in 'De kersentuin'. Bij NTGent, in een kale, niet-nostalgische versie. Over het spelen van Tsjechov in een afbraakdecor. 'Ik selecteer eerder.'

'Er gebeurt niks, meneer!' 'Dit is geen Tsjechov!' Heb je hem gekend, denk ik dan. Door zulke reacties op onze voorstelling besef je eens te meer: wij lijden aan een collectief Tsjechov-geheugen dat geïnfecteerd is met onszelf toegeëigende troost. Altijd op zoek naar die traan, naar die weemoed. Het wordt zo'n gewoonte en uiteindelijk is het niets dan de nieuwe kleren van de keizer. Tsjechov is zoveel meer."

Pierre Bokma (1955) speelt Lopachin, een steenrijke ondernemer, in een controversiële versie van Tsjechovs 'De kersentuin' door NTGent, de eerste regie van Johan Simons sinds deze daar terug is als artistiek leider. Een, al voordat de bomen van het aan schulden bezwijkende landgoed daadwerkelijk omgehakt zullen worden, kaalgeslagen 'Kersentuin'. Zowel wat betreft tekst, decor als spel. Op een strook speelvloer van een meter diep, waar men elkaar amper kan passeren. Genadeloos kaal. Het tilt het stuk uit boven voor de hand liggende emoties, stemt tot nadenken en werkt soms zelfs komisch. Hoe de personages zich langs elkaar wringen, hun best doend de ander niet aan te raken, wat vanzelf niet altijd lukt.

"Wij", zegt Bokma, "en dan bedoel ik de personages én de mensen van tegenwoordig, hebben gemeen, dat we niks met elkaar te maken hebben, niks met elkaar te maken wíllen hebben. We leven langs elkaar heen en dat noemen we tolerantie. Het stuk zegt: kijk nog eens goed naar de tijd waarin je leeft. Zie hoe die tijd verandert. Zoals Tsjechov laat zien hoe de oude landadel - Ljoebov als berooide eigenaresse van het landgoed - wordt ingehaald door de nieuwe zakelijkheid van Lopachin.

"Voor wie daaraan mocht twijfelen: en óf Tsjechov een politiek schrijver is. Niet in de zin van bezig met specifieke kwesties die om een oplossing vragen, maar eerder een visionair. Iemand die zicht heeft op grote golfbewegingen, op dingen die altijd weer gebeuren door de tijden heen. Dan moet je je niet verliezen in de makkelijk versluierende bloesem van de taal, maar de essentie laten zien. Dat willen wij met deze voorstelling. En schrikken theaters terug voor een niet-nostalgische Tsjechov, dan moeten ze maar directeur van een pretpark worden.

"In sommige ogen is Lopachin een usurpator, die de situatie misbruikt om zelf eigenaar te worden en zijn zin door te drijven. Ik voel me met hem verwant. Het is iemand die niet stilstaat, die kijkt hoe het verder moet. Het is een patjepeeër, maar hij meent het niet kwaad. Hij is verknocht aan het landgoed en eigenlijk, denk ik, verliefd op mevrouw."

Middenin een zinnig betoog, om Ljoebov en de haren ervan te overtuigen het landgoed pachtrijp te maken voor zomerrecreatie en zo een solide inkomen te creëren, laat Bokma Lopachins adem opeens heel even stokken: "De ligging is schitterend, en de rivier is ... diep." Het is de suggestie van een gedachtenflits - Ljoebovs zoontje is er jaren eerder verdronken - die tegelijk Lopachins rationalisme een gevoeliger dimensie geeft.

Bokma is een grootmeester in zulke tussen-de-regels-door-accenten: "Hoe ouder je wordt, hoe zorgvuldiger je met jezelf moet overleggen welke ideeën je weggooit en welke je houdt. Ik heb simpelweg niet meer die ongebreidelde energie om alle mogelijke keuzes af te lopen. Ik selecteer eerder, maar ook kieskeuriger. Prooi worden van de gemakzucht probeer ik zoveel mogelijk te vermijden."

Schijtberoep

"Deep size is het een schijtberoep. Omdat, en dat bespeur ik bij mezelf, het zo godvergeten veel moeite kost. En waarom ik het nou niet één keer, al was het maar omdat ik nu zestig word, in de schoot geworpen krijg. Als je het echt goed wil doen, is het een martelgang. Met de herhaling als ultieme moeilijkheidsgraad. Routineus acteren is verschrikkelijk. Je moet elkaar op de vloer alert houden. Vanavond (dat was twee weken geleden, H.A.) gaan we 'De kersentuin' voor het eerst zonder pauze spelen. Die vond jij ook zo storend? De kaalheid van het concept, daar moet je in verzeild raken. Na zo'n pauze moet je jezelf en het publiek er opnieuw in en doorheen trekken. Dat is onnodig lastig.

"Mijn speelplezier haal ik, tegen beter weten in misschien, uit het verlangen ooit die gedroomde piek te bereiken, waar je niet meer overheen kan, en weet: nu kan ik wel stoppen. Dat is voor mij de enige reden. In dit geval gaat dat samen met de ontzettende uitdaging om met deze nieuwe Tsjechov-vorm debat uit te lokken.

"Opvallend, hier in Gent, is dat vooral jongeren enthousiast zijn. En mensen die lang niet in theater zijn geweest. Mooie analyse, zeggen die. De traditionele theaterganger ziet niet waar het over gaat en is teleurgesteld. Mist ook een decor met voorname kamers. Dat zit er zo in gefreesd blijkbaar, terwijl wij met dit afbraakdecor juist in de hoofden van de figuren zijn gekropen.

"Iedereen heeft immers zijn eigen beeld van een huis, realiseerde ik me onlangs nog. Ik zit in een tv-serie waarvoor een chique locatie nodig was. Dat werd Kasteel Sterkenburg. Daar ben ik verwekt, riep ik, mijn vader heeft er nog zijn naam in een balk gekrast. Ik heb er nooit naartoe willen gaan, maar nu komt het op mijn weg. En wat blijkt: het ziet er heel anders uit dan mijn moeder in haar brieven heeft beschreven. En het is niet eens verbouwd.

"Hier is voor Ljoebov de kinderkamer de metafoor voor een dierbare levensperiode, voor haar broer is het de boekenkast. Lopachin heeft ook zijn herinneringen, maar ziet daarbij de nieuwe mogelijkheden na sloop. Het is zeker geen wraak - zijn vader en grootvader mochten als lijfeigene niet verder dan de keuken - die hem drijft. In wezen koopt hij de kersentuin voor de familie, voor Ljoebov, om te voorkomen dat die in vreemde handen komt. Mijn Lopachin is eigenlijk verdrietig dat het zo loopt. Daarom zegt hij het zacht, haast gegeneerd na de veiling: Ik heb het gekocht. Hij is alles tegelijk: verdrietig, euforisch, boos, verlegen, de koning te rijk, met diep verborgen het besef, dat het nog zinloos is ook, want alles moet neer. Het tot zich laten doordringen heeft hij verdronken. Daarom is hij lam. Dat is zo goed van de schrijver: die impact zit erin."

"De tragiek van Lopachin is, dat hij alles met geld kan kopen, maar met niemand echt iets te maken heeft. Hij ziet niks in Varja, de stiefdochter, maar alleen om Ljoebov, die zegt 'trouw met haar', niet kwijt te raken, is hij bereid haar te vragen." In die onhandige scène legt Lopachin uiteindelijk zwijgend de in een rode ceintuur gewikkelde huissleutels bij Varja neer. Met een beetje fantasie zie je daarin een fluwelen doosje met ring. "Zelfs Johan heeft dat niet gezien," zegt Bokma: "Omdat Lopachin het aanzoek niet uit de bek kan krijgen, bedoel ik dat bundeltje inderdaad als een symbolisch gebaar."

Met Johan Simons heeft Pierre Bokma de band verstevigd. Mei komend jaar treedt hij in vaste dient bij NTGent: "Daarmee lossen we een belofte in. Vijfentwintig jaar geleden hebben Johan en ik, in de lobby van de Eindhovense schouwburg, op de achterkant van een bierviltje de afspraak opgetekend, dat we ooit weer echt samen zouden gaan werken. We waren wel stoned, maar niet zo stoned dat we het later niet meer wisten. Johan heeft het viltje nog. Ik heb alle al gemaakte afspraken elders opgezegd - NTGent zei: we willen je schoon aan de haak - wat gelukkig zonder enige narigheid is verlopen. In deze laatste periode van mijn actieve carrière wil ik zelf ook even de rust hebben om me in groepsverband te voegen."

Bokma te zien in

... Nederlandse première van 'De kersentuin' (22-12) als Lopachin in Stadsschouwburg Amsterdam. Tournee.

www.ntgent.nl

'Midzomernachts-droom' als oergeestige handwerksman Bok, 25/30-12 in Koninklijke Schouwburg Den Haag.

www.nationaletoneel.nl

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden