Noodsignaal uit het reservaat

In 'Het Geluk van de Kunst' schetst schrijver Marc Reugebrink het huidige Landschap der Letteren. Dat komt er niet best vanaf. De grote boosdoener is de marktwerking.

De winnaar van De Gouden Uil 2008 - de belangrijkste literaire prijs van Vlaanderen - hekelt zulke commerciële prijzen juist. Hij weigerde de prijs niet. Marc Reugebrink, in 2008 winnend met zijn roman 'Het grote uitstel', besloot het spel rond de uitreiking maar gewoon mee te spelen. Blij gezicht opzetten, handjes schudden, een leuke quote voor radio en tv; niet moeilijk doen.

Het ging hem goed af, net zoals het hem vandaag ook weer goed afgaat. Ondanks alles. Want waarom spreken wij elkaar in zijn woonplaats Gent en niet, zoals de bedoeling was, in Amsterdam, waar Reugebrink zou spreken over zijn schrijverschap?

"Omdat ik niet van plan ben om voor een toespraak van vier minuten naar Amsterdam te komen. Ik probeer zoveel mogelijk om mijn boeken heen te doen en ik ben tot veel bereid - ik was zelfs met vijf minuten akkoord - maar er zijn grenzen aan waar ik mij voor leen."

Bevestigt dit wat u in uw boek beweert: dat schrijvers nauwelijks meer aan het woord komen?
"Misschien hebben we het wel aan onszelf te danken, maar ik constateer dat men doodsbenauwd is om schrijvers in de media aan het woord te laten. Ik mocht in de Beurs van Berlage vijf minuten spreken over de rol van de schrijver in de waardenketen, zoals ze dat noemen - en waar wij schrijvers dan aan het begin van staan. Vijf minuten! Ineens kreeg ik te horen dat het er maar vier mochten zijn. Zoiets wordt dan opgezet als een amusementsprogramma voor tv, alsof men bang is dat de aanwezigen werkelijk iets substantieels te horen krijgen, of dat ze zich na vijf, pardon vier minuten vreselijk gaan vervelen. Het format waarbinnen ik moest spreken vonden ze van meer waarde dan mijn hele visie op die waardeketen."

En zo dicteren mediaformules welke boeken of schrijvers we onder ogen krijgen.
"Het liefst hebben tv-programma's een schrijver die óf goed in oneliners kan praten, óf juist helemaal niet vlot is, een type die eerder een beetje gek is. Nog mooier is het als je er als vrouwelijke auteur ook nog lekker uitziet. Een boekenprogramma - ook destijds die van Adriaan van Dis - is nooit een boekenprogramma, maar een tv-programma. Die gesprekken gaan doorgaans meer over 'de mens erachter' of andere zaken die los van de literaire inhoud staan."

Zonder programma's als 'De Wereld draait door' leest helemaal niemand meer een boek. Wees er blij mee!
"Het heeft heus ook positieve kanten, maar juist in zo'n programma zie je hoe de mediamaatschappij werkt. En hoe schrijvers daarmee kunnen worstelen. De schrijver wordt aan de ene kant opgevoerd als het Geweten der Natie, de alwetende intellectueel, die als geen ander kan duiden hoe de zaken in elkaar steken. Terwijl hij tegelijkertijd een pionnetje is in een amusementsprogramma."

Is de televisie de enige 'schuldige'?
"Een boekrecensie in de krant is ook een consumentenadvies geworden. Als een krant tenminste nog een boekenbijlage hééft. Toch is het niet alleen de opkomst van de mediamaatschappij waardoor de literatuur is verworden tot iets ongevaarlijks. Het heeft ook te maken met onderwijsvernieuwingen, met de alomtegenwoordigheid van de neoliberale ideologie die alles, ook mensen en meningen, tot koopwaar reduceert."

De vrijplaats die de literatuur diende te zijn was nooit bedoeld als het reservaat dat het nu is geworden, schrijft u. Legt u dat eens uit?
"Het is als politiek. In een echte democratie kun je voor een werkelijkheid kiezen die anders is dan de werkelijkheid van de huidige macht. Dat kan nu niet meer. Er is geen alternatief voor het vrijemarktdenken, zegt men. De literatuur lijdt daar onder. Literatuur is van oudsher kritisch van aard. Gericht op het onderuithalen van Grote Waarheden uit naam van de absolute vrijheid van meningsuiting. Nu we die vrijheid hier hebben, lijkt die noodzaak weggevallen."

Gevolg daarvan: voor schrijvers als u is er geen bal meer aan.
"Je moet als schrijver je geloof in wat je doet meer dan ooit uit je tenen halen. Denken: ik geloof in wat ik doe, dit is mijn bijdrage aan de samenleving. Schrijvers - en ik net zo goed als alle anderen - zouden zich vaker moeten realiseren: wat zijn eigenlijk de waardenpatronen waarom ik die vrijheden zo belangrijk vind? Hoe zit dat? Wat is dat? We hebben de christelijke ethiek onderuitgehaald, maar er geen wereldlijke ethiek voor in de plaats gezet. We hebben onze vrijheid alleen maar gevierd, niet geproblematiseerd."

U kunt ook denken: tijden veranderen, het is niet anders.
"Zeker, zeker. Dat doe ik ook regelmatig. Je kunt er wel tegen blijven foeteren, maar je moet ook erkennen dat literatuur niet meer het centrum van de cultuur is. Maar ik verzet me tegen de monocultuur die boekverkopers momenteel aan het creëren zijn, door klanten slechts met een paar zekere bestsellers te confronteren, stapels hoog in de winkel. Een monocultuur waarbij het socialistisch realisme uit de tijd van de Sovjet-Unie nog een wonder van diversiteit was. En als het dan slecht gaat in de boekenbranche, zijn er daar mensen die tegen schrijvers zeggen dat ze 'het verkeerde boek' hebben geschreven. Ze gedragen zich als stofzuigerverkopers die de fabrikant verwijten dat hij geen auto's maakt."

U bent in 'Het Geluk van de Kunst' uitgegaan van uw opgroeiende dochtertje. Hoe ziet de literatuur eruit als zij volwassen is?
"Verhalen blijven er altijd. Er zullen nog steeds romans geschreven worden, maar ze zullen geen rol meer spelen in een groter verhaal. Ze staan niet meer in het perspectief van een mensbeeld, alleen nog in het perspectief van de markt. Boeken zullen incidenten zijn. En voor een schrijver zal het zijn alsof hij bij ieder nieuw boek opnieuw debuteert."

Is er nog hoop?
"Elke maand heb je hier in De Vooruit in Gent een literaire avond die 'Uitgelezen' heet. Dat is een programma met schrijvers en critici waarin drie boeken worden besproken. Je weet niet wat je ziet: elke keer zit het tjokvol. Er is een enorm verlangen naar die leescultuur waarin bepaalde autoriteiten vertellen wat voor interessante boeken er zijn verschenen. Zeker ook bij jongeren. Een student zei mij daar: 'Ik wil gewoon dat iemand mij vertelt wat ik moet lezen.' En het zijn echt niet alleen maar de eenvoudigste boeken, hè, die daar worden besproken. Echt, er wordt te vaak op voorhand al gezegd dat iets 'te moeilijk' is."

Sommigen zullen uw boek interpreteren als een elitair manifest. De roep van een ouder wordende, linkse man, die vindt dat het vroeger beter was.
"Uiteraard. En voor een deel is het ook wel onbehagen. Maar dit boek is niet bedoeld als alleen maar een aanklacht. Zelf zie ik het vooral als een poging tot realisme zonder cynisch te willen zijn. Een poging ook om vast te stellen hoe onze werkelijkheid er vandaag de dag uitziet. En daar dan vragen bij te stellen, dat wel."

Het geluk van de kunst. Marc Reugebrink. Uitgeverij De Bezige Bij, Antwerpen. 216 pagina's. ISBN 9789085423423 Prijs: € 19,95

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden