Non-stop de wereld rond in acht dagen

De rosse grutto is in staat tot fysieke topprestaties die hun weerga niet kennen in de dierenwereld, laat staan in de mensenwereld. (FOTO KINA)

Een rosse grutto is met een zendertje in haar buik in één ruk van Alaska naar Nieuw-Zeeland gevlogen; meer dan elfduizend kilometer in acht dagen. „Daarbij vergeleken is Lance Armstrong maar een watje”, zegt onderzoeker Theunis Piersma.

Echt verbaasd was Theunis Piersma niet. Wel erg onder de indruk. De Groningse hoogleraar dierecologie wist al dat er rosse grutto’s moesten zijn die in één ruk van hun broedgebied in Alaska naar hun winterkwartier in Nieuw-Zeeland vliegen. „We weten ongeveer hoeveel vogels er aan het begin van de herfst vertrekken en hoeveel er in de winter in het zuiden aankomen. Op driekwart van de vlucht, bijvoorbeeld rond Samoa en Papoea-Nieuw-Guinea, worden wel eens rosse grutto’s gezien. Toch leek het dat maar enkele van de meer dan honderdduizend vogels een pauze houden. De kunst was om aan te tonen dat individuele dieren de vlucht in één ruk afleggen.”

Piersma en collega-onderzoekers van de US Geological Survey toonden het uiteindelijk aan met de hulp van kleine satellietzenders. Zeven vrouwtjes kregen een zender van 26 gram mee in hun buik, twee lichtere mannetjes een nóg kleiner zendertje op hun rug. Op gezette tijden zochten die zendertjes contact met een overvliegende satelliet en werd de exacte positie op de aardbol bepaald. Zo leerden de onderzoekers dat de vogels gemiddeld ruim tienduizend kilometer aflegden in een kleine tien dagen. De recordhouder was het vrouwtje ’E7’. Die deed maar liefst 11.680 kilometer in 8 dagen en nog een paar uur.

Aan de dagafstanden konden de onderzoekers zien dat deze vogels onmogelijk tussenstops konden hebben gemaakt. „Een formidabele prestatie”, stelt Piersma. „Deze vogels zijn ruim een week onderweg zonder te eten en zonder te slapen. Ondertussen leveren ze een enorme krachtsinspanning.”

Volgens de onderzoeker kunnen zijn rosse grutto’s met gemak de vergelijking met de wielrenners uit de Tour de France doorstaan. „Je kunt het energieverbruik van mensen en dieren uitdrukken als het zogenoemde slaapmetabolisme, het BMR. Een goed getrainde topsporter als Lance Armstrong kan een aantal weken op vier tot vijf keer zijn normale BMR draaien. Deze vogels leveren over een vergelijkbare tijdspanne maar liefst acht tot tien keer hun BMR. En dat zonder rust. Dat is een uithoudingsvermogen dat nog niet eerder in de wetenschappelijke literatuur is beschreven, niet in de dierenwereld en natuurlijk al helemaal niet bij mensen. Daarbij vergeleken is Armstrong maar een watje.”

Hoe de vogels dit precies presteren, durft Piersma niet met zekerheid te zeggen. „Dit onderzoek onderstreept vooral hoe weinig we eigenlijk weten over de formidabele sportprestaties van trekvogels. De ecologische sleutel zit waarschijnlijk in de randvoorwaarden. Deze dieren moeten voor vertrek voldoende kunnen eten om een vetreserve op te bouwen. Bij vertrek in Alaska zijn ze twee keer zo zwaar als bij aankomst in Nieuw-Zeeland. En ook daar, in hun winterkwartier, moeten ze dus rijke voedselgronden tot hun beschikking hebben om weer aan te sterken. En als ze vermoeid aankomen, moeten ze natuurlijk ook niet meteen gepakt worden door een roofvogel. In die zin zijn tussenstops ook een risico voor deze vogels. Er zijn sowieso niet veel plaatsen om te landen op de rechte lijn tussen Alaska en Nieuw-Zeeland. Eigenlijk is alleen een omleiding langs de Aziatische kust een optie als je serieus bij wilt tanken. Maar dat betekent dat je nog eens de helft meer kilometers zou moeten maken. Als je dan ook nog eens het risico loopt dat je op een rustplaats wordt gepakt door een roofdier, dan is een tussenstop meer een last dan een lust. Blijkbaar valt de balans voor deze vogels zo uit dat in één keer doorvliegen de beste optie is, op een roofvogelvrije hoogte van enkele kilometers.”

Een andere belangrijke randvoorwaarde lijkt de vatbaarheid voor ziektes. Piersma: „Hoe je het ook wendt of keert, deze vogels verzwakken enorm tijdens hun trek. Dat kunnen ze zich alleen veroorloven als ze onderweg niet te veel bacteriën of virussen tegenkomen. We denken dat alleen de trekvogels uit een relatief ’kiemvrije’ omgeving dit soort extreme trekbewegingen laten zien.”

Wanneer de vogels aan het eind van de winter weer naar het noorden vertrekken, blijken ze vreemd genoeg wél de langere route langs de Aziatische kust te nemen. Piersma geeft daarvoor twee verklaringen. „Wanneer de vogels in het broedgebied aankomen, moeten ze meteen vol aan de bak: baltsen, paren, eieren leggen, broedzorg... Wanneer ze eerst te veel tijd zouden moeten verspillen aan het op krachten komen na de trek, dan kunnen ze de concurrentie met andere vogels misschien niet meer aan. Daarom zorgen ze dat ze met wat energiereserve van een tussenstop aankomen in de broedgebieden. Bovendien zijn er op de laatste duizenden kilometers over de oceaan naar het noorden ook helemaal geen eilanden meer. Op weg naar het zuiden hebben de vogels op de tweede helft nog de nodige uitvluchten, mochten ze tóch te vermoeid raken. Naar het noorden hebben ze die uitvlucht niet.”

Met haar recordvlucht heeft rosse grutto E7 nog eens duidelijk gemaakt hoe de prestaties van trekvogels afhankelijk zijn van de schaarse ruimte die mensen voor dit soort dieren overlaten, zegt Piersma. „Deze rosse grutto’s zijn afhankelijk van Nieuw-Zeelandse baaien om te overwinteren, wadgebieden in het noorden van de Gele Zee om bij te tanken tijdens trek naar het noorden, en de Yukon-Kuskokwim-delta in Alaska om te broeden en op te vetten voor de lange vlucht terug naar Nieuw-Zeeland. Dat maakt ze al met al behoorlijk kwetsbaar. Want net als onze Waddenzee staan ook de getijdegebieden rond de Gele Zee onder behoorlijke druk van economische activiteiten. Valt zo’n schakel helemaal weg, dan zou het over en uit kunnen zijn voor deze vogels.”

Ook de wind baart Piersma nog de nodige zorgen. „Om hun vlucht te kunnen volbrengen, zijn de vogels afhankelijk van de windrichting op grote hoogten. Het is nog niet duidelijk of die winden, met de verandering van het klimaat, wel zo constant in dezelfde richting blijven waaien.”

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden