Noli me tangere

Onder de kop "Vrouwen in een kerkelijk macho-klimaat" schreef Jaap de Berg in deze krant naar aanleiding van het tijdschrift Kontekstueel: "Vrouw te zijn is in de rechterflank van de gereformeerde gezindte geen schande, maar het kan wel verdraaid hinderlijk wezen, zeker als je het combineert met enige drang tot kerkelijke ontplooiing."

JOS BRINK

Hij duidt hier geen exclusieve vrouw-vijandige houding. Meerdere gevestigde kerken, bij voorbeeld de rooms-katholieke, zien de vrouw vrijwel uitsluitend in relatie tot boodschappen en niet tot het Blijde Enkelvoud ervan. De Verbi Divini Minister is een man, punt uit. Omdat Jezus een man was. Drs. M. de Haardt tekent vanuit de feministisch-theologische optiek hierbij aan: "Dit man-zijn is tot een universeel principe verheven. Een gevolg daarvan was de uitsluiting van vrouwen of het vrouwelijke waar het gaat om de verbeelding van God" . Ik moest daar aan denken toen ik op mijn heiligenkalender Maria Magdalena tegenkwam. Zij was, evenals een aantal andere vrouwen, belangrijk voor en rond Jezus. Hoe je het ook wendt of keert, het was heus een vrouw aan wie Hij na zijn opstanding het eerst verschijnt. Lees de passage over deze confrontatie maar, het noli me tangere, latijn voor "hecht u niet aan Mij" . De vrouw Maria Magdalena krijgt opdracht de discipelen te vertellen dat de Heer zou opvaren naar zijn Vader. Dat deed zij natuurlijk, er wel melding van makend dat zij Jezus had gezien en gesproken. Vandaar dat Maria Magdalena de erenaam Apostola Apostolorum kreeg, apostel van de apostelen.

Een Verbi Divini Ministra bij uitstek, zou je zo zeggen! Nog sterker: in de Pistis Sophia, een uit de derde eeuw daterend gnostiek boek, dat tweehonderd jaar geleden werd ontdekt door de Engelsman Askew in Egypte (in een Koptische vertaling, de oorspronkelijke tekst was Grieks en behelst een bijzondere openbaring van Jezus aan de leerlingen, tijdens zijn verblijf van achttien maanden op aarde, na de hemelvaart), in de Pistis Sophia dus, wordt Maria Magdalena genoemd als vertrouwelinge van Christus. Jammer genoeg is zij in de loop der tijden een 'slechte' vrouw geworden, een zondares pur sang, een bezetene die door Jezus' tussenkomst een boetelinge werd.

Niet bekend

Verder vernemen we niets van haar, tot aan Jezus' kruisdood. Waar velen zich van Hem hebben afgekeerd, bleef zij hem trouw: zij behoort tot de vrouwen (!) die Christus afnemen na zijn sterven, zijn lichaam balsemen en begraven in het nieuwe graf.

Zij en de 'andere Maria' worden in de Oosterse kerk de 'Balsemdraagsters' genoemd. De geliefde leerling Johannes tekent een aanhankelijke Maria Magdalena, een gepassioneerde vrouw die in de opgestane Heer een vreugde en nabijheid wil ervaren waarvoor de tijd nog niet rijp is: Noli me tangere. . .

Daarna wordt het stil rond haar. Vervolgverhalen zijn gebaseerd op veronderstellingen, zijn legenden en verdichtsels. Volgens een overlevering van de Oosterse kerk is zij begraven in Efese. De Westerse heeft, zoals gezegd, wat fouten gemaakt: zij heeft Maria Magdalena abusievelijk samengevoegd met Maria van Betanie (de zuster van Lazarus) en de naamloze zondares uit het Lucas-evangelie, die Jezus' voeten zalfde aan het gastmaal bij de Farizeeer. Deze identificatie komt het eerst voor in de zesde eeuw, ten tijde van Gregorius de Grote. Maar er is, zo weten wij nu, sprake van drie onderscheidene personen! Trouwens, waarom zou Lucas de boetvaardige zondares bij de Farizeeer Simon thuis, in hoofdstuk 7, niet met name noemen, waar hij meteen daarna, in 8: 2, "Maria Magdalena uit wie zeven duivels waren uitgegaan" vermeldt?

De vermenging van M. Magdalena met M. van Betanie is ook wonderlijk. Johannes, die we hierop moeten naslaan, legt geen enkel verband tussen beide vrouwen. Bovendien is de ene afkomstig uit Magdala, een stad aan de westelijke oever van het meer van Galilea, ten noorden van Tiberias, terwijl de andere in Betanie woonde, volgens Marcus 11: 1 gelegen op de Olijfberg en volgens Johannes 11: 18 '15 stadien', bijna drie kilometer dus, van Jeruzalem.

Overigens moeten de zondares uit Lucas 7 en Maria van Betanie ook als twee verschillende personen worden gezien. Weliswaar hebben beiden Jezus aan een gastmaal gezalfd, maar niet op dezelfde plaats en op verschillende tijdstippen. Lucas beschrijft ook duidelijke karakterverschillen. De Maria Magdalena, in wie zelfs onze grote dichter Martinus Nijhoff zich vergiste, is dus als het ware samengesteld. Dit bevorderde de legendevorming. Een Oosters verhaal laat haar Johannes vergezellen naar Efese. Volgens een westerse middeleeuwse legende zou zij met Lazarus naar Zuid-Frankrijk zijn gekomen, door de joden in een bootje zonder roer en zeil gezet en gestrand in de Provence, te Les-Saintes-Maries-de la Mer. Maria vertrok vervolgens naar Marseille om daar het evangelie te verkondigen en meteen een paar wonderen te doen (o.a. een kind voor de koning, waarop heel Marseille in de Here geraakte en men Lazarus bisschop maakte.) Een andere vertelling laat Maria dertig jaar in de woestijn (?) bij Marseille verblijven, boete doende voor haar zondige jeugd.

Ze zou daar hebben gewoond in een grot die men Sainte-Baume ging noemen (daar is die balsem weer!). Een andere middeleeuwse traditie laat haar de verloofde zijn van Johannes de Doper. . . In elk geval heeft zij een grote plaats ingenomen in de middeleeuwse verering en nog lang daarna. De historische grond van deze devotie is wetenschappelijk ondergraven, maar haar hartstochtelijke toewijding is onbeschadigd gebleven. Zij is patrones van de gevangenen, de boetelingen, de ongehuwde moeders en de tuinlieden, vaak afgebeeld met een zalfpot, of met een muziekinstrument, vanwege haar veronderstelde losbandige leven. Mede door de feministische theologie krijgt Maria Magdalena terecht wat meer aandacht in onze tijd. Per slot was de 'apostel van de apostelen' een vrouw. Zelfs de rechterflank van de gereformeerde gezindte zal dit moeten toegeven.

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden