'Nog veel bodemonderzoek verrichten'

AMSTERDAM - In de Germaanse mythologie zijn aardmannetjes afzichtelijke wezens. Hun vrouwen munten echter uit door schoonheid. Wat wil je ook? De aardmannetjes werden getekend door hun zware taak als bewakers van de immer duistere mijnen en onderaardse schatten.

JAN SLOOTHAAK

In de toekomst krijgen ze het nog moeilijker, moeten ze afdalen naar schatten die nog dieper verscholen liggen in de aarde. Ze zullen er op moeten toe zien, dat de aardschatten niet worden aangetast door bijvoorbeeld het afval, dat de mensen van plan zijn diep weg te bergen.

Het wordt dringen beneden onze voeten. We halen aardgas uit de bodem bij Slochteren en stoppen het er juist in bij Langelo, Grijpskerk en Alkmaar, waar ondergrondse voorraden gas worden aangelegd. Waar gas wordt gewonnen, daalt de bodem, en er worden aardschokken gesignaleerd. Misschien omdat we het er te snel uithalen?

“We weten het niet, want de relatie met snelheid van gaswinning, hoeveelheid en dergelijk is nooit onderzocht”, zegt Peter van der Gaag van de werkgroep 'Diepe Ondergrond' van de Technische commissie bodembescherming (TCB). Kunnen we die bodemdaling tegengaan door het aardgas door een andere substantie te vervangen? “Je zou er kooldioxyde voor in de plaats kunnen pompen. Maar dat is weer hetzelfde verhaal. Het moet onderzocht worden.”

Kooldioxyde, het beruchte CO2 dat onze atmosfeer zo verpest, opvangen bij de schoorstenen van energiecentrales en fabrieken en opbergen in de grond, het lijkt te mooi om waar te zijn. Toch is het in principe mogelijk, zegt Van der Gaag. Maar wat zijn de gevolgen? Welke chemische reacties kun je verwachten en hoe gedraagt CO2 zich in diep in de grond? Bovendien moet onderzocht worden, of het injecteren met kooldioxyde wellicht ook weer tot aarschokken kan leiden.

Alles moet onderzocht worden, vinden Van der Gaag en zijn medestanders in de TCB. Hun voorstel: zet een plan voor ondergrondse ruimtelijke ordening op poten, compleet met MER, een milieu effect rapportage. De werkgroep 'Diepe ondergrond' maakte er een rapport over, waarin onze kennis en het gebrek daaraan wordt geïnventariseerd.

Onderzoek van de diepe ondergrond, alles wat pakweg dieper zit dan 200 meter, is in Nederland in een kwade reuk komen te staan. Van der Gaag: “De angst zit er in sinds de jaren zestig en zeventig. Er was toen sprake van opbergen van atoom-afval in de Noord-Nederlandse zoutlagen. De bevolking was daar huiverig voor, en de overheid heeft toen helemaal verkeerd gereageerd, waardoor de angst en het verzet werden aangewakkerd.”

In die tijd, die toch al bol stond van massale acties tegen bijvoorbeeld militaire oefenterreinen en voor democratisering van bolwerken van het gezag, liepen bij manifestaties in Oost-Groningen steeds weer duizenden demonstranten te hoop tegen de plannen met het radio-actief afval. Wat gebeurt er als het gaat 'lekken' naar het grondwater? Kun je het er dan weghalen? Het rapport van de TCB-werkgroep meldt de jongste stand van zaken: Het onderzoek was steeds uitgegaan van 'niet-terugneembare eindberging'. Je sluit het radio-actief afval op in een zoutformatie en volgende generaties zien wel hoe het in de toekomst uitpakt. De regering is daar nu op teruggekomen. In het kader van het Nationaal Milieu beleidsplan (NMP) zal onderzoek worden verricht naar bergingsmethoden met een 'omkeerbaar bergingsproces'. Met andere woorden, het atoom-afval moet weer kunnen worden weggehaald als het verkeerd zou gaan.

De belangrijkste ondergrondse activiteiten in Nederland waren tot voor kort de steenkoolmijnen in Limburg. Die werden gesloten, nadat in Slochteren één van de grootste aardgasbel van de wereld was aangeboord. De mijnen waren niet meer rendabel. Van der Gaag: “Tegenwoordig zouden we ons dan hebben afgevraagd, of er in die mijnschachten geen reststoffen, zoals vliegas of havenslib, opgeborgen zou kunnen worden.”

Afval en reststoffen, één van de problemen van deze eeuw, heeft vele vormen. Naast atoom-afval is er chemisch afval, ook een goedje waar je voorzichtig mee moet zijn. In Engeland wordt onderzoek gedaan naar het opbergen van vliegas. Hamburg zoekt een methode om van het vervuilde havenslib af te komen, door het in zoutkoepels op te bergen. Behalve zoutlagen, mijnschachten en leegrakende aardgasvelden, komt in Nederland ook klei in aanmerking voor berging van afval.

Met onderzoek naar het delven van grondstoffen of het opbergen van afval, is het verhaal nog niet af. Samenpersing tot 'perslucht', de winning van warmte uit de aarde of de bodem juist benutten voor de koeling (vergelijkbaar met grootmoeders kelder), zijn andere mogelijkheden. Onder Nederland komen watervoerende lagen voor met temperaturen van 70 tot 100 graden (overigens lauw in vergelijking met de 350 graden in vulkanische gebieden). In Nederland zijn er een tiental projecten die in deze categorie vallen (onder andere bij de Perscombinatie), allemaal echter beperkt van omvang. Er is veel meer mogelijk.

Niet bekend

In een plan voor ondergrondse ruimtelijke ordening zal daarom ook de de bovenlaag van de bodem moeten worden meegenomen. Bijvoorbeeld om te onderzoeken of een tunnel voor bijvoorbeeld de omstreden Betuwelijn, niet alleen voor het milieu maar ook financieel aantrekkelijk is. “Als de trein door een tunnel op 25 meter diepte komt, hoeven bijvoorbeeld de gasleidingen van Slochteren naar het zuiden, vlak onder het maaiveld, niet te worden ontmanteld. Dat zijn dingen die je moet afwegen bij zulke projecten. En dat kan alleen als er een goede inventarisatie komt”, aldus Van der Gaag.

Er zal een juridisch kader moeten komen om brokken te voorkomen. De Wet bodembescherming, de Grondwaterwet en de Mijnwet moeten daarin worden geintegreerd.

De samenhang tussen natuurlijke processen, de risico's van menselijke ingrepen op de fysische, chemische en biologische processen moeten goed worden onderzocht. Er zijn veel onzekerheden.

En alleen uitputtend onderzoek kan een zo compleet mogelijk beeld opleveren. Waarbij ook minder voor de hand liggende zaken boven komen borrelen. Een voorbeeld daarvan is winning van gas en olie in de Waddenzee. Het feit dat de bodem kan dalen als je er gas uithaalt, is goed voorstelbaar. Wie denkt er echter aan, dat door bodemdaling in het wad de stroming verandert en in combinatie met het stijgen van de zeespiegel door klimaatverandering tot kustafslag langs de Friese kust zal leiden? Van der Gaag: “Onderzoek is nodig. Zonder onderzoek kom je pas echt in de problemen.”

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden