Nog steeds in gevecht met de communisten

reportage | Omstreden Poolse oud-premier Kaczynski demonstreert met tienduizenden aanhangers tegen 'fraude' bij verkiezingen

"De democratie in Polen is in gevaar." De leuze schalt over een zee van wit-rode Poolse vlaggen. "Het kwaad grijpt om zich heen." Jaroslaw Kaczynski marcheert met dertigduizend aanhangers voor de verdediging van de democratie. De aanleiding zijn lokale verkiezingen, waarbij 18 procent van de stemmen ongeldig bleek.

Het klinkt ernstig. Heeft Kaczyn-ski gelijk, of is hij een vos die zich opwerpt als beschermheer van de kippen? De omstreden oud-premier probeert al tien jaar het democratisch bestel te verbouwen. De afgelopen jaren was het vliegtuigongeluk in 2010 - waarbij zijn tweelingbroer president Lech Kaczynski om het leven kwam - het onderwerp waarmee hij zijn aanhang mobiliseerde. Maar de theorie dat dat een aanslag was, is zo langzamerhand ontkracht. De chaos rondom de verkiezingen van vorige maand komt gelegen, als voer voor nieuwe complottheoriën. "De verkiezingen zijn vervalst", aldus Kaczynski.

Hij kreeg bijval van de katholieke kerk. Vijf bisschoppen werden lid van het erecomité van de mars. Nog nooit eerder namen Poolse bisschoppen zo openlijk stelling in een politiek conflict. De andere kerkvorsten hulden zich in stilzwijgen. Pas toen het Vaticaan bezwaar maakte, trok het vijftal zich terug.

Kruisen, Christus en Maria zijn prominent aanwezig op deze kille 13de december. Kaczynski marcheert heel bewust op deze dag, waarop Polen herdenkt dat 33 jaar geleden de communisten met geweld een eind maakten aan Solidarnosc, de vakbond van het anti-communistische verzet. Volgens Kaczynski regeren de communisten en hun liberale handlangers nog altijd.

"Het volk is bedrogen," zegt demonstrant Janusz Kopacz. "De communisten hebben alles in bezit genomen. Er moet met ze worden afgerekend." Maar eerst moet het 'vervalsen van de verkiezingen' worden opgehelderd.

Volgens de exitpolls won Kaczynski's partij met ruim 31 procent de race om de provinciale parlementen. Maar de officiële uitslag liet bijna een week op zich wachten en gaf hem nog geen 27 procent, lang niet genoeg om het conservatief-liberale Burgerplatform en de Boerenpartij uit het zadel te stoten.

"Het kan toch geen zes dagen duren om stemmen te tellen?" zegt Janusz. Zou de officiële verklaring dat het computersysteem het begaf waar kunnen zijn? Janusz gelooft er niets van. "Jullie in Nederland hebben al zo lang een democratie, maar hier functioneert het slecht."

Dat vindt ook Arek. "De meerderheid is dom. Niet de meerderheid moet regeren, maar de wet." De dertiger is de chaos in Polen zat. Die chaos is volgens hem een dekmantel voor fraude. "Daar waar de minste ongeldige stemmen waren, won Kaczynski. Oftewel, die zogenaamd ongeldige stemmen waren stemmen voor Kaczynski."

Arek runt zijn eigen internetwinkel. Net als Maciek, die een Poolse vlag om zijn schouders heeft geslagen. "In theorie is een democratie heel mooi, maar in de praktijk draait het uit op een oligarchie, net als in Oekraine." Hij beklaagt zich over corruptie en vriendjespolitiek, en over de verkiezingsuitslag natuurlijk.

Maar in het verleden lag het aantal ongeldige stemmen toch ook rond de 14 procent. En zou het kunnen dat mensen geen wijs werden uit het boekwerkje dat ze moesten invullen als stembiljet voor de lokale parlementen? Bij de keuze voor burgemeesters en gemeenteraden ging veel minder mis.

Zulke verklaringen zijn niet aan de boze marcheerders besteed. "Wij hebben geen bewijs nodig dat de verkiezingen zijn vervalst," zegt Alicja, een dame van middelbare leeftijd. "Het feit dat de regering de zaak niet wil ophelderen, zegt genoeg."

Veel demonstranten kijken met bewondering naar de Hongaarse premier Viktor Orban. Zo ook Alicja: "Orban doet wat hij zegt. In Hongarije is het beter."

Van correspondent Ekke Overbeek verschijnt deze week het boek 'Eurotopper Tusk; het nieuwe Polen in Europa', waarin uitgebreid aandacht voor 'de koude burgeroorlog' in Polen.

Niet-liberale democratie

In voormalige Oostbloklanden beloven anti-liberale politici af te rekenen met het onrecht van het kapitalisme. In Hongarije omhelsde premier Viktor Orban deze zomer openlijk de zogheten 'niet-liberale democratie'. In Polen streeft oud-premier Jaros¿aw Kaczy¿ski naar een 'Hongaars' model.

De kern ervan is 'winner takes all'. De regeringspartij neemt controle over het gehele overheidsapparaat en over instituties die de uitvoerende macht op de vingers kunnen kijken: rechterlijke macht, ngo's, de media. De gedachte hierachter is dat alleen de winnaar van verkiezingen het mandaat heeft om macht uit te oefenen.

Afgelopen zomer loofde Kaczynski 'de grootsheid van Turkije', een andere 'niet-liberale democratie'. Kaszynski: "Deze grootsheid kunnen wij ook veroveren. Daarvoor moeten de Poolse elites worden omgebouwd. En wel in alle delen van het maatschappelijk leven."

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden