Nog steeds de oude, maar wel iets rustiger

PvdA-leider Diederik Samsom spreekt zijn achterban toe in de Jaarbeurs.Beeld anp

Een idealist; gedreven, inhoudelijk sterk, slim en met een tomeloze energie. Een man die resultaat wil boeken. Partijleider en fractievoor-zitter Diederik Samsom lijkt niet meer stuk te kunnen in de PvdA.

Terwijl het boegeroep tegen premier en partijleider Mark Rutte binnen de VVD aanzwelt tot oorverdovende proporties vanwege de inkomensafhankelijke zorgpremie in het regeerakkoord, incasseert zijn PvdA-collega Diederik Samsom deze week op bijeenkomsten in het land alleen maar open doekjes voor het onderhandelingsresultaat. Na Utrecht dinsdagavond, was het donderdag in Zwolle weer raak: een ovationeel applaus bij binnenkomst. Vandaag zal het PvdA-congres in Den Bosch dan ook met overgrote meerderheid instemmen met deelname aan het tweede kabinet-Rutte.

Ja, bepaalde punten liggen zwaar op de maag, niet alleen bij Samsom - hij erkent het grif - maar ook bij de leden. Vooral de bezuiniging op ontwikkelingssamenwerking ligt moeilijk. En bleven dinsdagavond kritische vragen over de zorgpremie nog uit, in Zwolle waren daar uiteraard na alle publiciteit wel veel vragen over. Maar per saldo staan de leden te juichen.

De man die van zichzelf zegt: 'mijn ambitie is grenzeloos' zal niet plaatsnemen in het nieuwe kabinet. Hij blijft als fractieleider in de Tweede Kamer. In zijn plaats gaat de Amsterdamse wethouder Lodewijk Asscher naar het kabinet. Menigeen ziet dat als een potentieel risico voor Samsom. Asscher, de succesvolle wethouder uit Amsterdam, geldt als een toekomstig PvdA-leider. Straks groeit hij nog uit tot een rivaal, is het idee.

Steun is unaniem
Mochten dergelijke gedachten ook rondzingen in het hoofd van Diederik Samsom, dan tekent het zijn kracht dat hij de benoeming van Asscher toch doorzet. Zijn positie in de partij is na de verkiezingswinst op 12 september dan ook ijzersterk. Eerst liet hij bij de interne strijd om het partijleiderschap in februari zijn rivalen met 54 procent van de stemmen overtuigend achter zich. Vervolgens haalde hij bij de verkiezingen 38 zetels binnen, een winst van acht. In Utrecht was er deze week welgeteld één partijlid dat voorstelde vandaag het akkoord met de VVD te verwerpen. De steun voor Samsom onder de traditioneel kritische PvdA-achterban is vrijwel unaniem.

Samsom, de 'rode ingenieur', afgestudeerd in de technische natuurkunde in Delft, bracht de PvdA vanuit een schijnbaar geslagen positie terug aan de macht na een campagne die vrijwel onmiddellijk begon na zijn verkiezing tot partijleider. Binnen een maand al presenteerde hij in het Museum voor communicatie in Den Haag de 'Keuzes voor de toekomst van Nederland' op het gebied van arbeidsmarkt, zorg, onderwijs, wonen, veiligheid, energie en financiën. Het motto van het regeerakkoord, 'Bruggen slaan', is in zijn toespraak bij die gelegenheid al terug te vinden. "Juist in onzekere tijden moeten we de brug slaan tussen het bieden van zekerheid en de noodzaak van verandering." Die brug keert nog een paar keer terug in zijn speech. Inhoudelijk zet Samsom de linkse koers voort die partijvoorzitter Spekman in januari al had ingezet met zijn voorganger Cohen.

De nieuwe partijleider stond inhoudelijk al klaar voor de strijd, nog voor de gedoogcoalitie van VVD, CDA en PVV eind april uiteenspatte. Maar ondanks een intensieve campagne, op straat, van deur tot deur en met behulp van een leger vrijwilligers, was Samsom in de peilingen tot een paar weken voor de verkiezingen niet vooruit te branden. Hooguit twintig zetels voorspelden die voor de sociaal-democraten, die er toen dertig hadden.

Zittend PvdA-Kamerlid Sjoera Dikkers, tot haar verdriet op nummer 34 op de kandidatenlijst geplaatst, geloofde er al niet meer in. Dikkers: "Ik had mijn spullen al meegenomen naar huis. Maar Samsom bezwoer mij: 'Maak je geen zorgen, ik neem je mee'." Tjeerd van Deppen, nummer 35 op de lijst, kreeg hetzelfde te horen." Samsom geloofde heilig in de overwinning. Niet voor niets is 'Het kan wel!' (naar Loesje) zijn favoriete motto, dat hij ook in zijn speech op de verkiezingsavond in het Amsterdamse Paradiso gebruikte.

Greenpeace
Dikkers leerde Samsom in de jaren negentig kennen bij Greenpeace. Hij werkte er als campagneleider, zij als medewerkster op de communicatieafdeling. Dikkers: "Voor mij was Diederik een held. Hij was de leukste campaigner. Hij had een innemende wijze van opereren maar liet niet los. Iedereen op de communicatieafdeling was blij met hem." Dat laatste geldt zeker voor Tineke Hoogenboom, met wie hij later zou trouwen.

Dikkers omschrijft Samsom als een idealist, gedreven, inhoudelijk sterk en waanzinnig slim. Anderen roemen zijn tomeloze energie, die overigens - minder positief - ook nogal eens kan ontaarden in drammerigheid en ongeduld. En hij heeft een enorme dossierkennis. Daarin lijkt hij op Wouter Bos, zijn voorganger die zijn grote voorbeeld is. "Deze mannen kennen alle dossiers het beste. Ze zijn generalist. Ze weten alles en begrijpen alles. Soms zelfs beter dan de fractiespecialisten", zegt iemand uit zijn nabije omgeving.

Samsom zelf vindt dat hij wel wat meer zelfspot zou kunnen gebruiken, als tegenwicht voor de loden ernst van zijn imago als idealist. Toch voerde volgens Dikkers lol de boventoon tijdens de Greenpeace-acties. Naar eigen zeggen werd Samsom bij zijn acties wel tien keer gearresteerd. Daarbij gold het Greenpeace-gebod: blijf geweldloos, verzet je niet. Een enkele keer ging dat mis. Dikkers: "Ik herinner me nog een campagnetraining, waarin filmpjes werden getoond van hoe het moet en hoe niet. Diederik verzette zich bij een arrestatie. Zo moest het dus niet."

Ook realistisch
Er bestaat naast Samsom de idealist, ook een Samsom de realist, die concrete resultaten wil boeken en dus gaat voor de macht. Bij Greenpeace werd volgens Dikkers onderscheid gemaakt tussen 'de frontsoldaten die een sterk verhaal naar buiten toe moesten neerzetten en anderen die daardoor de ruimte hadden om ondertussen zaken te doen met het bedrijfsleven.' Dikkers: "Samsom kan het heel goed oneens zijn met mensen en toch met ze omgaan."

Samsom zelf vertelt graag waarom hij uiteindelijk koos voor de PvdA en niet voor GroenLinks, toen hij de politiek in wilde. Voor een zaal vol werknemers van Hoogovens hield hij, nog partijloos, een verhaal dat die vieze staalfabriek dicht moest. Samsom in juli in Trouw: "Toen stond een meneer op die zei: 'Allemaal mooi hoor, maar bij Hoogovens werken tienduizend mensen. Dat zijn tienduizend redenen om nog eens heel goed over uw verhaal na te denken. Niet veel later dacht ik: dat is wel de essentie. Probeer nou eens de maatschappij te veranderen zonder zomaar een beuk te slaan in tienduizend hardwerkende gezinnen."

Samsom de Realpolitiker, zoals die zich ook na de verkiezingen heeft gemanifesteerd, was geboren. Zijn keuze voor de PvdA betekende een keuze voor de macht, niet voor de getuigenispolitiek van GroenLinks. Hij moet al vroeg de ambitie hebben gehad om uiteindelijk partijleider te worden.

In 2007 deed hij na het vertrek van Jacques Tichelaar tevergeefs een gooi. Toen legde hij het nog af tegen Mariëtte Hamer, maar hij werd wel gekozen in het fractiebestuur, samen met Jeroen Dijsselbloem. Van daaruit kreeg hij invloed op andere dossiers dan alleen het energie- en milieubeleid. Het betekende een inhoudelijke verbreding. Onder Job Cohen wilde hij juist niet in het fractiebestuur, omdat diens manier van werken hem minder lag. Hij werd een veelgevraagd spreker in de afdelingen. Dat gaf hem de gelegenheid zich nog verder te verbreden en zichzelf klaar te stomen voor het leiderschap. "Diederik vond dat leuk en interessant", zegt iemand die anoniem wil blijven. "Zo leerde hij de partij kennen, hoorde hij wat er leeft en speelt. Het bood hem de gelegenheid zijn verhaal te vertellen en feedback te krijgen." Ook zijn werk als straatcoach in Amsterdam en bij de sociale dienst in Rotterdam had tot doel zich inhoudelijk te verbreden.

In zijn toespraken uit die jaren zijn steevast elementen te herkennen die hij in de afgelopen campagne veelvuldig heeft gebruikt. Het Hoogovens-verhaal. Of de vergelijking met de platte kar. "Als die een te scherpe bocht neemt, valt wie geen sterke benen heeft eraf." Kortom: je moet niet te snel willen gaan als politicus, anders krijg je de mensen niet mee.

'Waar was je toen de energievoorraden uitgeput raakten?'
Veelvuldig werpt hij ook zijn kinderen in de strijd. Die wil hij later recht in de ogen kunnen kijken, als ze hem vragen: "Zeg papa wat deed jij destijds, toen je wist dat de energievoorraden uitgeput raakten en de opwarming ons leefklimaat drastisch dreigde te verstoren?" Of de maatschappelijke ladder, waarvan de onderste sport steeds hoger wordt gelegd, waardoor zijn dochter Benthe met een IQ van 80 straks buiten de boot valt. Al heeft ze een doorzettingsvermogen van een 'Leopardtank'. De ladder is er veelal ook, als hij het heeft over de veiligheid op straat of over publieke voorzieningen als scholen of ziekenhuizen die zo groot zijn geworden dat mensen niet meer voelen dat die van hen zijn. "Dat zijn de onderste sporten van de maatschappelijke ladder die we hebben laten vermolmen."

Tijdens de tv-debatten straalde Samsom tussen de kemphanen Rutte en Roemer de rust en premierwaardigheid uit waaraan hij z'n verkiezingswinst te danken zou hebben. PvdA-watchers herkenden de oude ongeduldige, drammerige Samsom niet meer. In de Telegraaf en Vrij Nederland werd gesuggereerd dat hij een grondige media-training heeft ondergaan met behulp van video-opnames, psychologen of gedragsdeskundigen. Zelf wil Samsom nog wel toegeven dat hij de speeches van Obama of Cameron grondig heeft bestudeerd. 'Nu doet u het weer' (tegenover Rutte) lijkt inderdaad sterk op Reagans 'There you go again' in 1980 tegenover Jimmy Carter. En 'Het kan wel' heeft veel weg van Obama's 'Yes we can', zij het dat de leus van Loesje al bestond toen Obama's campagne nog op gang moest komen.

Maar een zware mediatraining? In de PvdA wordt het hardnekkig ontkend. "Hij is gewoon een snelle leerling", zei Willem Vermeend op verkiezingsavond. En Jeroen Dijsselbloem een paar dagen later: "Wie dat kan bewijzen krijgt van mij een vette beloning. Diederik is al de rust zelve, sinds hij tot partijleider is gekozen." Dat laatste beaamt ook Sjoera Dikkers. "Van een complete metamorfose is geen sprake. Alleen z'n geestesgesteldheid is anders, rustiger, sinds hij partijleider is. Ik herken nog steeds de Samsom van vroeger, z'n ongelooflijke drive om de wereld mooier te maken. Daar heb ik zo'n bewondering voor."

Samsom breekt met traditie sociaal-democraten
Dat een politiek leider van de PvdA in de Tweede Kamer blijft, terwijl zijn partij deelneemt aan het kabinet is nog niet eerder voorgekomen. Het is traditie dat de politiek leider van de sociaal-democraten bij regeringsdeelname toetreedt tot het kabinet. Achtereenvolgens Albarda (voor de oorlog partijleider van de SDAP, de voorganger van de PvdA), Drees, Vondeling, Den Uyl en Kok: allemaal stapten ze in het kabinet. In 2007 aarzelde Wouter Bos wel, maar uiteindelijk zwichtte hij voor de druk van het CDA.

Joop van den Berg, emeritus-hoogleraar parlementaire geschiedenis, schreef onlangs in zijn column op parlement.com dat sociaal-democraten ministers zien als 'frontsoldaten' van de partij. In die positie kunnen ze het meeste bereiken voor de achterban. Het parlementaire werk is in die visie wel belangrijk, maar deelnemen aan de dagelijkse besluitvorming is pas het 'echte werk'.

Al voor de verkiezingen kondigde Diederik Samsom aan dat hij alleen als premier in een kabinet zou gaan zitten, dus als de PvdA de grootste zou worden. Nu dat niet het geval is, blijft hij in de Kamer. Zoals VVD-leider Frits Bolkestein dat deed in 1994, toen het paarse kabinet onder Wim Kok aantrad. Het voordeel van een partijleider in de Kamer is dat deze zo de eigen partij kan profileren. Een minister moet het kabinetsbeleid uitdragen. In de Kamer kan hij zijn eigen kleur laten zien.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden