Nog nooit had een vrouw zo openhartig over zichzelf geschreven

De schaamte voorbij van Anja Meulenbelt verscheen in 1976. De oplage van haar boek - in elf talen vertaald - was zo'n half miljoen

In mijn geleende exemplaar van 'De schaamte voorbij' (1976) vind ik een oude foto. Mijn moeder, een jaar of twintig, volkomen verdiept in de ontboezemingen van Anja Meulenbelt. Later heeft ze me verteld hoe ondersteboven ze ervan was, zoals zoveel van haar vriendinnen en studiegenoten. Met een mengeling van nieuwsgierigheid en tegenzin begin ik te lezen. Een boek vol vrouwenstrijd, zou mij dat nog iets zeggen, ruim veertig jaar na dato?


'De schaamte voorbij' is het relaas van een vrouw die zich bekeert tot het feminisme. Veel te jong moet Anja trouwen met haar vakantieliefde, die zich ontpopt als een gewelddadige echtgenoot. Na de moeizame scheiding fladdert ze van de ene naar de andere beweging in het Amsterdam van de jaren zeventig. Ze bezoekt marxistische klasjes, is zelfs even betrokken bij de Black Panther-partij, werkt ondertussen een eindeloze reeks minnaars af.


Pas bij de vrouwenbeweging vindt Anja een vorm van verlossing, herkenning, zusterlijke solidariteit. "Ik ben niet alleen, ik ben niet alleen." Natuurlijk blijkt de praktijk weerbarstiger. Maar de schaamte die haar vrouwenleven tot dan toe bepaalde, is voorbij. Al haar angsten, onzekerheden en dromen durft ze op papier te zetten, ongepolijst, bijna koortsachtig.


Anno 2017 zouden we 'De schaamte voorbij' waarschijnlijk afdoen als de zoveelste bekentenisroman, een genre dat welig tiert in deze tijden van maximale self-exposure, op internet en daarbuiten. Kluun, Connie Palmen, Heleen van Royen - geen taboe blijft onbesproken. Maar niet in 1976. Nog nooit had een vrouw zo openhartig over zichzelf geschreven. En dan niet alleen over de mooie kanten, maar ook over mishandeling, seksisme, het gevoel als vrouw nooit voor vol te worden aangezien. Door te schrijven over 'de dagelijkse details van mijn onderdrukking' trok Meulenbelt haar problemen uit de privésfeer. Ze maakte het persoonlijke politiek.


Nog voor de eerste recensies waren verschenen, was het boek al herdrukt. Duizenden vrouwen en meisjes verslonden Meulenbelts getuigenissen: verbijsterd, ontroerd, gechoqueerd. 'De schaamte voorbij' beschreef hun eigen onzekerheden, hun eigen pijn.


Voor mij zijn de feministische verworvenheden volkomen vanzelfsprekend. Van kleins af aan wist ik al dat ik naar de universiteit wilde, en daarna een leuke baan. Dat mijn sekse mijn toekomst kon beperken - het kwam niet eens bij me op. Ik haalde mijn ideeën over seks en relaties vooral uit series als 'Friends' en 'Sex & The City'. Voor ik zelf ook maar gezoend had, wist ik al dat je als vrouw een orgasme kunt nadoen dankzij actrice Meg Ryan, die dat fijntjes demonstreerde in 'When Harry Met Sally' (1989). De verbijstering die Anja voelt als ze erachterkomt dat bijna alle vrouwen in haar 'feministies-socialistiese' praatgroep tijdens het vrijen weleens doen alsof, kan ik me nauwelijks voorstellen. Net als haar ongeleide woede tegen de mannelijke soort en haar obsessie met het vrouwelijke geslachtsdeel ('Mijn kut weet het beter').


Voor mij is het makkelijk gniffelen om 'De schaamte voorbij': om de communes, om al die blote, zachte vrouwenlijven, om de zogenaamd vrije liefde waarvan iedereen doodongelukkig werd, om Anja's ontdekking dat vrouwen net zo gemeen kunnen zijn als mannen. Wat had ze dan gedacht? Maar daarmee doe ik haar tekort. Hoe je het wendt of keert, 'De schaamte voorbij' is een geweldig tijdsdocument. Ik betrap mezelf erop dat ik bijna net zo geboeid zit te lezen als mijn moeder op die foto. Meulenbelt leefde 'op de top van een golf', tussen traditie en moeizame emancipatie. Haar boek maakt als weinig andere duidelijk van hoe ver vrouwen moesten komen. En de urgentie die uit haar woorden spreekt, is nog altijd na te voelen - zelfs voor een verwende millennial als ik, die nooit heeft hoeven strijden voor idealen.


Natuurlijk, man en vrouw zijn nog steeds niet helemaal gelijk in Nederland - laat staan in de rest van de wereld. Ook voor mij is alledaags seksisme geen vreemd verschijnsel. Ook nu nog kiezen veel seksegenoten voor makkelijke deeltijdbaantjes. En of we echt de schaamte voorbij zijn, ik waag het te betwijfelen.


Maar dat ik me een leven als dat van mijn grootmoeder niet eens meer kan voorstellen - we hebben het toch echt mede te danken aan Anja Meulenbelt.


Emilia Menkveld (1990) is literair vertaler en recensent voor Trouw. Onlangs verscheen haar eerste romanvertaling, 'De rode anjer' van Elio Vittorini.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden