Nog minder dan Niets, biedt Iets ons troost

God is dood. Allang. Zeggen ze. Neemt niet weg dat we stiekem blijven geloven. Want we kunnen niet anders. Daarom hebben we God herdoopt tot Mysterie. Tot Geheim. Tot Iets. Alleen de persoonlijke God, die lijkt door te blijven. Aflevering 30: Gerrit Manenschijn.

Zonder persoonlijke God is vloeken hooguit je hart luchten

„Vloeken is altijd je hart luchten en heeft weinig te maken met het gebod dat je de naam van God niet mag misbruiken.”

Hoe ziet u dat?

„God is onder ons present in een naam, en een naam is altijd gekoppeld aan een persoon. De naam bepaalt de identiteit van de persoon. In Gods openbaring aan Mozes is zijn naam een spel met het werkwoord ’zijn’, met als vermoedelijke betekenis: ’Ik ben die er zijn zal’, dus een woord met een belofte.

Durf met niet meer dan een belofte te leven. Maar Hij zal niet bij alles en iedereen zijn. Op de koppelriem van SS-ers stond: ’Gott mit uns’. Dat is vloeken in bijbelse zin.”

God loven zonder naam is liefde bedrijven zonder geliefde

„De vergelijking spreekt mij niet aan. Met God liefde bedrijven is een stuitende blasfemie, door en door heidens.”

Wat is er heidens aan?

„In het heidendom, ook in de Griekse mythologie, verkeren goden met vrouwen. Daar komen natuurlijk ook allerlei kinderen van. In het joodse denken is de gedachte dat godenzonen op aarde neerdalen en gemeenschap hebben met vrouwen een gruwelijke voorstelling. Net zo erg als bestialiteit. Liefde bedrijven kan alleen met een mens van vlees en bloed.”

God liefhebben, kan dat dan niet?

„Jawel, dat heeft alleen niets met seksualiteit te maken, maar alles met de zorg voor een medemens in nood, ook als die mens je fysiek tegenstaat of zelfs met walging vervult. Een Russisch spreekwoord zegt: ’Heb mij lief als ik vervuild en ziek ben’. De bijbelse traditie zegt dat iemand die God liefheeft, zijn geboden doet. Naastenliefde en vijandliefde zijn de concrete invulling van ’God liefhebben’.

Op de achtergrond van deze stelling speelt het verschil tussen de begrippen ’eros’ en ’agape’. In het Grieks zijn dat de twee woorden voor liefde. ’Eros’ is: lichamelijke overgave aan degene die je liefhebt. ’Agape’ is: doe recht aan je medemens, doe recht aan God.’ Die twee begrippen moet je niet door elkaar halen.’

Bidden tot een groot geheim is altijd een monoloog

„Je moet een onderscheid maken tussen wat bidden is, en wat de functie van bidden is.”

Beginnen we bij de vraag wat bidden is.

„Bidden is per definitie een tweegesprek met een God die hoort en verstaat, maar dat bewijst niet dát Hij hoort en dát Hij bestaat. Ook niet dat Hij níet hoort en níet bestaat. Bidden is een vorm van hardop praten met Iemand.”

Niet een Iets?

„Nee! Met een Iemand die ver boven jou uitreikt, bij wie je met jouw vragen en verwijten terecht kunt. De Bijbelse klaagpsalmen roepen God ter verantwoording; dát hoort ook bij het geloof. Wie nooit God ter verantwoording roept, gelooft niet.”

Nu de functie van bidden.

„Wat dat betreft vind ik de vergelijking met een ’supergeweten’ zo gek nog niet.”

Wij bidden niet tot God, maar tot een supergeweten?

„Bij wijze van spreken. In het Hebreeuws is ’hart’ niet zozeer de pomp die de bloedsomloop regelt, als wel de oerbron van je denken en doen, zowel ten goede als ten kwade. Dat veronderstelt bij de mens een besef van goed en kwaad. Geweten is weten, zeiden de klassieken. In 1 Johannes 3:20 staat een raak woord: ’En zelfs als ons hart ons aanklaagt, dan is God groter dan ons hart. Hij weet alles’.’’

’Ons hart’ staat dan voor ons geweten?

„Ja. En God is superieur aan ons geweten.”

En tijdens ons gebed leggen we ons slechte geweten voor aan dit supergeweten.

„Ik ben tien jaar predikant geweest. Dan valt je pas op hoeveel mensen onnodig met een slecht geweten rondlopen. Hoe komt dat nou toch, vroeg ik me af.

Jan Siebelinks boek ’Knielen op een bed violen’ geeft een literair antwoord op die vraag.

De filosoof Friedrich Nietzsche zei over het slechte geweten: ’Nur was nicht aufhört weh zu tun, bleibt im Gedüchtnis’. Wat je graag wilt onthouden, vergeet je; pijnlijke herinneringen komen altijd weer terug.

Dat geldt ook van zelfbeschuldiging: Gods vergeving betekent dat Hij ons verlost van ons slechte geweten. In plaats daarvan geeft Hij ons een goed geweten.

Zó interpreteer ik Johannes.”

Bij rouw biedt iets net zoveel troost als niets

„Nog minder dan Niets, biedt Iets ons bij rouwverwerking iets aan troost.”

Wacht even: dit is zo’n mooie omdraaiing van de stelling, die moet u uitleggen.

„Bij Iets moet ik denken aan de rommelmarkt van de alternatieve zingeving, waar religieuze illusionisten een ruim aanbod hebben aan versleten geloofswaar. Concreet denk ik aan de illusie van zielsverhuizing naar een ander mens, of de illusie van een ziel die ergens in het heelal een oord van eeuwige zaligheid zal vinden. Ware troost zet in bij de rauwe realiteit dat een gestorven geliefde voorgoed weg is.”

Waarheen?

„Geen mens die het weet. Ik kies voor het Oudtestamentische ’stof ben je en tot stof zul je wederkeren’. De rest is speculatie. Rouwverwerking is een proces dat iedereen op haar of op zijn eigen manier doormaakt. Zonder sobere rituelen gaat het niet, en het zijn religies die daarvoor de geëigende rituelen leveren. Denk aan de liturgische woorden bij het graf: ’stof tot stof, as tot as’. Als dat niet eerst gezegd is, zijn alle woorden over eeuwig leven ijdel vertoon.”

Het zou goed zijn als de persoonlijke God van het toneel zou verdwijnen

„Dat zou pas echt een ramp zijn, dan bungelt het geloof aan een los draadje in een onmetelijk heelal.”

Wat is daar tegen?

„Alles, dan heeft geloof geen enkel houvast. Geloof in God als Persoon is een oermenselijke poging om zin te geven aan een bestaan dat, evolutionair gezien, een kwestie van louter toeval is. Je moet schepping (zinduiding) en evolutie (wetenschap) niet tegen elkaar uitspelen.”

Ook niet met een theorie van Intelligent Design?

„Nee. Schepping is geen alternatieve wetenschap. De symbolische voorstelling van God als Schepper houdt in dat Hij vér uitgaat boven het half mislukte voortbrengsel van de evolutie dat de mens is. Als Persoon is de Schepper-God het radicale tegenbeeld van het ’kromme hout waaruit de mens gemaakt is’, zoals Immanuel Kant zei, al was het maar om te voorkomen dat de mens zich ooit een god waant.

Voor die waan hadden de Griekse filosofen het woord ’hybris’, dat zowel overmoed als brooddronkenheid betekent. De combinatie van beide hield in hun ogen een totale ontluistering van de mens in.”

Als de persoonlijke God niet bestaat, is alles toegestaan

„Dat is een even kortzichtige uitspraak als zijn tegendeel: ’Als de persoonlijke God bestaat, is alles geoorloofd.’ De laatste jaren is die laatste uitspraak een gruwelijke waarheid gebleken. In mijn boek Religie en haat ben ik daar uitvoerig op ingegaan. Heel wat terrorisme wordt religieus gelegitimeerd met een beroep op een wraakzuchtige God die zijn vijanden ombrengt en de gelovigen oproept hem daarin te volgen.

Mijn standpunt is: elke religie heeft openlijk of stilzwijgend een bepaalde moraal, maar die moraal is niet goed of slecht omdat ze in een heilig boek staat, maar omdat ze bij ethische toetsing houdbaar blijkt of onhoudbaar. Op grond van ervaring met alles wat er in de geschiedenis is misgegaan met verkeerd begrepen geloof, moet niet het geloof de ethiek toetsen, maar omgekeerd, moet de ethiek het geloof toetsen op ethische houdbaarheid.”

Hoe moet ik me dat voorstellen?

„De profeten van het Oude Testament toetsten de Thora op houdbaarheid en brachten ingrijpende correcties aan en Jezus van Nazareth deed het ook. En wij toetsen op onze beurt, daar zijn we mens voor. Dat kan verkeerd uitpakken, maar dan worden wij weer getoetst. Het is nooit anders geweest en het zal nooit anders gaan.”

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden