'Nog meer snijden bij defensie? Niet slim.'

Defensie wacht opnieuw een pijnlijke ingreep, terwijl de vorige reorganisatie nog niet eens ten einde is. Volgens experts regeert de portemonnee en ontbreekt een visie op vrede en veiligheid.

De hoge krijgsmachtofficier, die liever onbekend wil blijven, spuwt zijn frustraties, richting zijn eigen organisatie en naar de politiek. "In de afgelopen tien jaar hebben we vele debatten en rapporten gewijd aan de JSF, een uitgave van zeg 4,5 miljard vanaf 2020. In de tussentijd hebben we in totaal 140 miljard euro uitgegeven aan defensie. En daar wordt nauwelijks over gedebatteerd. Je wilt een doel waar we met zijn allen heengaan. Dat is er niet."

Een voormalig minister, die niet bij naam genoemd wil worden, formuleert het eveneens krachtig. "Defensie kan tegenwoordig nauwelijks rekenen op draagvlak in samenleving en politiek. In de afgelopen jaren bepaalde de minister van financiën het beleid en niet de minister van defensie. Er is sprake van groot wantrouwen en teleurstelling richting de leiding en de politiek."

"Er heerst angst en bitterheid", weet directeur Ko Colijn van Clingendael, het Nederlands Instituut voor Internationale Betrekkingen. "En wat wil je? Bij de landmacht hebben ze inmiddels 26, 27 reorganisaties achter de rug. Sommige lopen door en over elkaar heen. Militairen zien hun perspectieven op carrière en baanzekerheid verdwijnen."

Wie zijn oor te luisteren legt binnen defensie noteert woorden als verdriet, frustratie en boosheid. Militairen voelen zich een speelbal van de bezuinigingsdrift van de achtereenvolgende kabinetten. De meest recente bezuiniging die hard aankwam, was het miljard van minister Hillen. Meer dan 12.000 functies gaan verloren. Voor duizenden mensen dreigt gedwongen ontslag. Nu ligt er ook nog een opdracht van 333 miljoen euro die minister Hennis-Plasschaert moet zien te vinden binnen de krijgsmacht. Zij zoekt de oplossing in het opheffen van één van de zeven bataljons bij de landmacht en het schrappen van zes of zeven F-16's bij de luchtmacht. Ook wordt de Karel Doorman verkocht, het logistieke bevoorradingsschip dat qua lengte en hoogte het grootste schip van de marine zou worden. Het vaartuig is nog in aanbouw en al 170 miljoen duurder geworden dan aanvankelijk begroot (407 miljoen euro).

En dan hangt defensie ook nog eens een deel van de bezuiniging van zes miljard boven het hoofd waaraan het kabinet nu invulling geeft.

Een militair spreekt van een gevoel van verlatenheid. Niemand komt op voor de defensieorganisatie, behalve de vakbonden. "Onze minister laat haar oren hangen naar de coalitie en komt niet voor ons op. In de politiek maakt niemand zich meer sterk voor ons."

Machteloosheid, dat gevoel kennen ze ook. Ze kijken met enige jaloezie naar het personeel in de zorg en onderwijs voor wie de vakbonden een lichte salarisverhoging afdwongen. Ze wijzen op het contrast met de politiekorpsen die fuseerden tot een centrale politie, waar vakbonden ontslagbescherming afdwongen. Kom er maar eens om bij defensie waar duizenden mensen mogelijk gedwongen worden ontslagen. En hoe zuur is het niet om net uit een Afghanistan-missie terug te komen, een medaille opgeprikt te krijgen en vervolgens te moeten horen dat er geen plek meer voor je is in de krijgsmacht.

Minder slagkracht
Dat zijn de interne sores bij defensie. Veiligheidsdeskundigen als Trouw-columnist Rob de Wijk, tevens hoogleraar in Leiden en hoofd van het The Hague Centre for Strategic Studies, Ko Colijn en ex-politici als Jaap de Hoop Scheffer maken zich ernstig zorgen over de sterk afgenomen slagkracht van de krijgsmacht. Geen tanks meer, veel minder F-16's, wegbezuinigde fregatten. De lijst is lang. Zorgen zijn er ook over de beperkte buitenlandse blik van de achtereenvolgende kabinetten. "Dit is roekeloos gedrag, totaal doorgeslagen", concludeert Rob de Wijk. Oud-minister van buitenlandse zaken en oud-Navo-topman Jaap de Hoop Scheffer: "Wie denkt dat de wereld veiliger is geworden moet zich laten nakijken."

Hoe kon het zo ver komen? Sinds de val van de Berlijnse Muur in 1989 wordt er bezuinigd op de defensieuitgaven. Dat werd alom niet als onlogisch getypeerd, omdat defensieorganisaties waren ingericht op grootschalige oorlogen niet te ver van huis. Kabinet op kabinet bezuinigde dat het een lieve lust was, met daarnaast - dat wel - grootschalige investeringen in bijvoorbeeld luchttransport, gevechtshelikopters, marineschepen, pantserwagens, luchtafweer. Dit allemaal onder de noemer dat de krijgsmacht omgevormd moest worden tot een flexibele, expeditionaire krijgsmacht die diverse operaties tegelijkertijd kon uitvoeren. Waar ook ter wereld. Met succes, want sinds 1991 is de krijgsmacht veelvuldig ingezet, op de Balkan, in Afrika, Cambodja, Haïti, Irak, Afghanistan en in tal van andere landen, vaak in kleine missies.

De omslag is vooral toe te schrijven aan de economische crisis. In 2010 liet defensieminister Eimert van Middelkoop een onderzoek doen naar de toekomst van de krijgsmacht in relatie tot de internationale ontwikkelingen op het terrein van veiligheid, rechtsorde en vrede. Het rapport 'Verkenningen' schetste een somber scenario over de internationale ontwikkelingen, met vele dreigingen van alle kanten. Een pleidooi voor meer geld ontbrak echter. Daar was geen ruimte voor, wist Van Middelkoop ook wel.

Hij constateerde bij de presentatie van het rapport dat sinds het einde van de Koude Oorlog de defensiebudgetten met 15 procent waren gekrompen, terwijl de wereld niet stabieler was geworden. "Nederland leeft daarmee in een paradox. Aan de ene kant is er minder geld voor de krijgsmacht, aan de andere kant vragen we topprestaties van onze militairen." Hij wees ook op de toenemende onzekerheid in de wereld. "Het potentieel voor conflicten groeit. Ik noem alleen al de toenemende schaarste van water, grondstoffen, klimaatverandering, bevolkingsgroei en het verschuiven van de politieke verhoudingen."

In plaats van minder te bezuinigingen ging het eerste kabinet-Rutte, gedoogd door de PVV, in de overdrive. Minister Hillen moest 1 miljard bezuinigen. Dit trof de krijgsmachtdelen extra hard, omdat er al eerder zoveel omgebogen was. De lucht was er intussen wel uit. De bezuinigingen werden ingegeven door de economische crisis: iedereen moet bezuinigen, dus ook defensie.

Al-Kaida
Rob de Wijk kan de waarschuwende woorden van Van Middelkoop drie jaar later alleen maar onderstrepen. "Internationaal gezien is de situatie zeer onveilig aan het worden. De situatie in de Maghreb is explosief, Al-Kaida heeft zich genesteld in Mali en Jemen, er is volop dreiging van terrorisme. Er zijn burgeroorlogen in Irak en Syrië, Turkije is in beweging en dat allemaal om de EU-grenzen heen. De onveiligheid neemt toe en komt dichterbij."

Minister Hillen zelf ontkende niet dat hij fors, misschien wel te fors het mes had gezet (zijn bezuinigingen lopen nog door) in zijn eigen defensie. "Verder snijden maakt de krijgsmacht invalide. We zitten rock-bottom, we zijn maximaal uitgeknepen. Nu verder bezuinigen houdt in dat we ledematen van het lichaam gaan snijden", waarschuwde hij vorig jaar. Hij voegde er nog een andere opmerking aan toe: "Als we nog verder teruggaan, zijn we niet meer veilig." Vlak voor de zomer maakte zijn opvolger, Hennis-Plasschaert, bekend dat er weer bezuinigd moest worden. Ditmaal gaat het om 333 miljoen euro.

Dicht bij huis
"Roekeloos gedrag", reageert Rob de Wijk op de bezuinigingsdrift van het kabinet. "Het staat totaal haaks op het internationale veiligheidsbeeld, op basis waarvan je juist fors zou moeten investeren in de krijgsmacht. We zijn inmiddels niet meer in staat een missie op te tuigen, zelfs een kleine naar Mali kwam niet van de grond." Hij stelt dat van de Navo-landen Nederland bij de top-3 hoort van landen die het minst presteren, als het gaat om investeringen en om uitzendingen.

Ko Colijn van Instituut Clingendael kan de woorden van De Wijk alleen maar onderschrijven. "Nederland heeft niet meer de veelzijdige, snel inzetbare krijgsmacht die het ooit had." Hij wijst op de laatste defensiebrief van Hennis-Plasschaert. Daarin staat dat Nederland 'wereldwijde stabiliteit zal dienen en niet meer zal bewerkstellingen'. Colijn: "Dat is een stap terug, naast de constatering dat Nederlandse militaire eenheden voortaan alleen 'dicht bij huis en slechts korte tijd inzetbaar' zijn. "Dat is toch een heel verschil met enkele jaren geleden, toen Nederland volgens de toenmalige defensienota's waar ook ter wereld drie of vier missies tegelijk moest kunnen uitvoeren voor langere tijd. Die tijd is voorbij."

Hoe heeft het zo ver kunnen komen? Colijn, De Wijk en de niet nader genoemde minister wijzen naar het parlement. De linkse partijen wilden altijd al bezuinigen, maar hebben nu ook de rechtsere partijen meegekregen, onder druk van de verslechterende economische omstandigheden. VVD en CDA stemden ook in met forse ombuigingen in de afgelopen jaren. Er is nauwelijks draagvlak voor pleidooien om defensie te ontzien. De Wijk: "Als het gaat om de keuze tussen een rollator en defensie, dan legt defensie het steeds af." De minister ziet een relatie tussen minder missies in het buitenland, dus minder zichtbaar, en voorstellen om te snijden in de uitgaven. "Het clubje Kamerleden dat zich hard maakt voor defensie is bijna geheel verdwenen."

De vraag is nu hoe het verder moet met defensie. Volgens Colijn bestaat er niet zoiets als een ondergrens - tot hier toe en niet verder. "Er is wel een grens aan wat redelijk en verstandig is."

Colijn denkt dat de toekomst ligt in verdere specialisatie en samenwerking met andere landen. Hoewel dat in de afgelopen jaren maar hortend en stotend van de grond is gekomen, kan deze optie onder druk van Europese bezuinigingen wel in een stroomversnelling komen. Nederland werkt al samen met onder andere België en Duitsland, en Europees komen er ook steeds meer initiatieven. "De toekomst is multi-nationaal, meer samenwerking en taakspecalisatie." Dit wordt nu ook in defensiekringen beleden.

Sterfhuisconstructie
Jean Debie, voorzitter van de grootste militaire vakbond VBM, gruwt van de bezuiningsoperaties. In zijn ogen maakt de minister van defensie een sterfhuisconstructie. "Die internationale samenwerking kan een remedie zijn tegen de gevolgen van die bezuinigingen. Maar dan moeten we niet vergeten dat je bij samenwerking zelf ook wat te bieden moet hebben. En de Duitsers nemen echt geen taken over die we zelf moeten doen. Er wordt nog weleens vergeten dat de krijgsmacht vierduizend keer per jaar wordt opgetrommeld om burgemeesters en provincies bij te staan."

Bronnen binnen de legerleiding herkennen het verhaal van Debie. Meer samenwerking kan het effect van de bezuinigingsoperaties wat neutraliseren, maar dan zul je ook rekening moeten houden met de vele voetangels. Zoals de vraag: wie heeft waar handelingsbevoegdheid? En lang niet alle systemen zijn op elkaar afgestemd. Binnen de Navo is daar veel aandacht aan besteed, maar het kan altijd nog beter, zo is de opinie van Debie en de bronnen binnen de legerleiding.

En dan zijn er ook de eigen beperkingen die karakteristiek zijn voor de krijgsmacht, klinkt het bij Clingendael. Het afstaan van autonomie, een logisch gevolg van internationale samenwerking, is geen makkelijke kost voor willekeurig welk leger. Verdediging van het nationaal belang zit diep in de genen en dat maakt gezamenlijk optrekken moeilijk. Internationale samenwerking gaat gepaard met stevige gesprekken aan de onderhandelingstafel. En de problemen die daar rijzen zijn altijd terug te voeren op vraagstukken over soevereiniteit en autonomie.

Wie wil bezuinigen op de schaal zoals nu gebeurt, zal moeten nadenken over samenwerking met bondgenoten, tenminste als je de ambities nog een beetje overeind wil houden. En dat leidt automatisch tot discussies over autonomie en soevereiniteit. Wie dat niet aanvaardt, zo stelden drie onderzoekers van Instituut Clingendael aan de vooravond van de grote bezuinigingen, zal zijn ambitieniveau naar beneden toe bij moeten stellen.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden