Nog hoop voor vastgelopen kerk-'motor'

Drie technici buigen zich over de mankementen van de kerk. De machine loopt niet lekker meer. Moet de motor naar de schroothoop of is alleen een grondige reparatie voldoende? Drie godsdienstwetenschappers sloegen gisteren tijdens een symposium van het VU-podium aan het klussen, met de toekomst van de kerk als inzet.

Hester Haarsma

Een ernstige kortsluiting, constateert godsdienstsocioloog Gerard Dekker als eerste. Een nieuwe motor is nodig om het apparaat weer leven in te blazen. Godsdienstfilosoof Anton van Harskamp is er niet gerust op. De batterij van de kerk is bijna leeg, maar er zijn nog genoeg mensen die wel behoefte hebben aan religieuze 'stroom'. Cultureel antropoloog Hans Tennekes schudt meewarig zijn hoofd. Hebben mensen nog wel zin in christelijke 'stroom'?

Met man en macht probeerden de drie wetenschappers de vastgelopen motor van de kerk aan de praat te krijgen. Overleven zal de kerk wel, denken de mannen, met de nodige aanpassingen.

In drie boeken -Zodat de wereld verandert - over de toekomst van de kerk van Dekker, Het nieuw-religieuze verlangen van Van Harskamp en De bierkaai en de bron: Antropologische kanttekeningen bij hedendaags christendom van Tennekes- leveren de klussers munitie, waarmee de kerk kan worden opgeknapt danwel afgebroken.

De kerk is onvoldoende afgestemd op de samenleving, vindt Dekker. ,,Met als gevolg dat de kerken niet naar behoren functioneren zoals en van steeds minder betekenis zijn geworden voor het leven en samenleven.'' Met behulp van de kerk moeten mensen hun geloof gestalte kunnen geven in de wereld. Op dat punt schiet de kerk echter tekort, zegt Dekker. ,,Mede veroorzaakt door een gebrekkige, niet adequate kerkelijke organisatie. Daardoor zijn we in Nederland terechtgekomen in de situatie waarin, zoals Berkhof het eens omschreef, God geen relevante factor meer is in ons leven, waarin 'hij is verklaard tot het laatste wat hij ooit voor zijn wereld zou willen zijn: Privatsache'.''

Nee, de kerk moet zich aanpassen. Met wat sleutelen, breken en opnieuw opbouwen zou het geestelijk instituut geholpen zijn. ,,De kerkelijke organisatie zal ingrijpend moeten veranderen, wil de kerk zich niet nog verder verwijderen van grote delen van het leven van haar eigen kerkleden en van veel mensen die nu geen band met de kerk hebben.'' Dekker wil een moreel beraad in elkaar knutselen, dat in de kerk weer een relatie legt met de dagelijkse werkelijkheid van de kerkleden. Ook zou de kerk moeten draaien op leden én vrienden -een nieuw soort kerkgangers.

Afbreken en opbouwen is volgens Anton van Harskamp niet nodig. De secularisering steekt weliswaar een spaak in het wiel van de kerk, maar de motor van het religieuze verlangen van de mens blijft draaien. ,,Het beeld van het goddelijke vervaagt geleidelijk en komt dichter bij de menselijke werkelijkheid. Het goddelijke wordt meer en meer ontdaan van bedreigende trekken als straf en toorn, zelfs meer van persoonlijke trekken. Het goddelijke wordt immanenter en meestal ook 'liever'.''

Dit religieuze besef moet uiteindelijk uitgroeien naar iets groters, beters, mooiers: een individuele religieuze beleving. Instituties, leer, theologie, hiërarchie moeten ondertussen worden afgebouwd. Terwijl Dekker de sleutels oppakt om te gaan rommelen in de kerkelijke structuur, steekt Van Harskamp zijn handen niet uit de mouwen. Hij kijkt toe. ,,Alleen het verstand en het hart moeten zo open mogelijk worden gehouden en de wil tot actie en vormgeving moet worden bedwongen.'' Zo zal een nieuw-religieus verlangen vorm krijgen, hoopt Van Harskamp.

Ook Hans Tennekes laat het groot onderhoud over aan Dekker. Het liefst zou hij hem van de timmerpartij afhouden, want Tennekes vraagt zich af of de kerk na een dergelijke renovatie staande zal blijven. ,,Op zichzelf vind ik de suggestie van een ander organisatiemodel heel zinnig, maar dat haalt de bestaande organisatie wel heel fundamenteel overhoop. En reorganisaties gaan kerken in het algemeen niet goed af. Ik ben bang dat in elk geval de SoW-kerken nóg een reorganisatie niet zouden overleven.'' Maar Tennekes zelf schudt het heftigst aan de basis van de kerk met de vragen: Is het eigenlijk wel waar? Wat stelt het geloof eigenlijk voor? Wat moet je er eigenlijk mee? ,,Ik lijd onder de afnemende vitaliteit en de geringe werfkracht van dat christendom'', verzucht Tennekes. ,,Als ik als gelovige een kerkdienst meemaak die mij aanspreekt, is het voor mij vaak onbegrijpelijk dat er zoveel mensen zijn die onbewogen kunnen blijven door een boodschap die mij tot in het diepst van mijn ziel kan raken.''

Om de kerkelijke motor weer op gang te krijgen, zou Tennekes het liefst 'persoonlijke ervaringen' willen injecteren. ,,Om het geloof staande te houden in de wereld van vandaag moeten christenen in staat zijn rekenschap af te leggen van het hoe en waarom van hun geloof. Centraal daarin staan de ervaringen die mensen zelf hebben opgedaan met het christelijk geloof.'' Maar daarmee kan Tennekes de motor ook volledig laten vastlopen. De geloofszekerheid zou wel eens op het drijfzand van louter de traditie gebouwd kunnen zijn, als mensen straks geen persoonlijke ervaringen blijken te hebben. ,,Soms ben ik er ook niet zo zeker van dat ik -als het zover is- met Paulus zal kunnen zeggen: 'het tijdstip van mijn verscheiden staat voor de deur, ik heb de goede strijd gestreden, ik heb mijn hoop ten einde gebracht, ik heb het geloof behouden.' Want zal mij dat inderdaad lukken: het geloof behouden?''

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden