Nog heel wat moois mogelijk

De filosoof Henk Procee belicht wekelijks een detail uit het werk van Immanuel Kant.

De opvattingen van Immanuel Kant over seks zijn in hedendaagse ogen conservatief - uitsluitend binnen het huwelijk en exclusief hetero. Kant zelf is nooit aan trouwen toegekomen. Toen hij wilde kon hij het zich niet permitteren, toen hij het financieel aankon wilde hij niet meer.

Hij is wel verliefd geweest, naar verluidt zelfs twee keer. Het is vermoedelijk daardoor dat hij met groot invoelingsvermogen beschrijft hoe iemands verbeelding door een verliefdheid volslagen op hol kan slaan. Daarbij vergeleken is zijn weergave van het huwelijk kaal en bizar. Hij doet dat in een paragraaf over het huwelijksrecht. Lees en huiver: ,,Het huwelijk is de verbinding tussen twee personen van verschillend geslacht ten behoeve van het levenslange wederzijdse bezit van elkaars geslachtseigenschappen.”

Hebt u er nog zin in?

Precies als hij is, definieert hij geslachtseigenschappen als de combinatie van geslachtsorganen en seksueel vermogen. Seksueel vermogen - zo'n term roept associaties op met de amoureuze verhalenbundel Decamerone van Bocaccio. Zou hij die misschien gekend hebben? Waar in Kants tijd seks veelal gekoppeld werd aan procreatie, heeft hij alle oog voor de recreatie: ,,Het gebruik dat de ene persoon van de geslachtsorganen van de ander maakt is een genieten (Genuss).”

Voor Kant was seks duidelijk meer dan een middel om zich voort te planten. Ook al heeft hij de geslachtsdaad waarschijnlijk zelf nooit voltrokken, hij moet op de hoogte zijn geweest van de heftigheid, de passie, het egocentrische ervan. De ander wordt tot ding gemaakt, tot een gebruiksvoorwerp. Op het moment van de daad heersen de hormonen, driften, begeerten en externe stimulansen.

Seks is natuurlijk, seks is genieten, en toch deugt er iets niet - zo valt de diagnose van Kant samen te vatten. In de seksuele daad maakt een mens zichzelf en de ander tot een voorwerp, iets dat in strijd is met de morele basisintuïtie dat we de mensheid, het persoon zijn, in onszelf en in de ander moeten respecteren. De enige oplossing die Kant hiervoor ziet is een relatie die aan twee voorwaarden voldoet. Ten eerste moet het recht om elkaar tot ding te maken volstrekt symmetrisch zijn. Ten tweede moet er buiten de seksuele daad ruimte zijn waarin het persoon-zijn overeind kan blijven. Vanuit deze criteria koppelt hij seks aan het huwelijk. Alleen binnen dat instituut kan volgens hem de vereiste wederzijdsheid juridisch vorm krijgen.

In de huidige tijd doet de oplossing van Kant gedateerd aan. De emancipatie van homo's heeft zijn beslag gekregen, het levenslange zit er voor vele relaties niet meer in, en zelfs de prostitutie wordt als een reguliere bedrijfstak gezien.

Tegelijk formuleert Kant een inzicht dat nog steeds uiterst actueel is. Seks heeft, hoe natuurlijk en genotvol ook, tevens minder aangename trekken, zoals het reduceren van de persoonlijkheid en het uitoefenen van macht. Het is dan ook op grond van dat inzicht waardoor er zoveel ongemakkelijkheid - ik noem geen namen - bestaat over seksuele escapades. Niet zozeer uit preutsheid, als wel vanwege de ontmenselijking van en de machtsuitoefening over een zwakke partij. En daarvoor is toch het recht bedoeld - om die kwalijke elementen tegen te gaan.

Is daarmee het denken van Kant over seks uitgeput? Ja, als het over het recht gaat, want zijn definitie had betrekking op dat domein. Nee, als het gaat over wat er tussen partners mogelijk is. Met verbeelding, met Liebe en met Achtung, blijkt er nog heel wat moois tot stand te kunnen worden gebracht.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden