Nog geen heel concrete plannen voor wederopbouw

Hoe staat het krap een jaar na de verwoestende tsunami in Japan met de wederopbouw? De afvalberg blijft immens, nieuwbouw is nog niet in zicht. En van internationale intellectuele input is weinig te merken. 'Onverantwoordelijk', stelt architect Riccardo Tossani.

INTERVIEW | SYBILLA CLAUS

Japans tsunami-afval is bezig met een verre en langdurige tocht door de wereldzeeën. Eind decem- ber spoelden de eerste tandenborstels, sokken en waterflesjes aan voor de kust van Vancouver Eiland, Canada. Het is het lichtste spul, dat de afstand van ruim vijfduizend kilometer het snelst heeft afgelegd, mede dankzij de wind. "Naar schatting is er in totaal tot vijftig miljoen ton afval door de tsunami van maart 2011. Mogelijk is 25 miljoen ton meegesleurd in zee", zegt architect Riccardo Tossani, die een bureau heeft in de wijk Aobadai in Tokio.

Afhankelijk van het drijfvermogen verplaatst de stroom troep zich. "Denk aan boten, auto's, koelkasten, hout, bedden, metaal, meubels, stukken huis. Wat zwaarder is drijft dieper, zoals wasmachines. Het merendeel is via eilanden in de Stille Oceaan zoals Hawaï op weg naar Noord-Amerika: via Canada zal het de hele westkust van de VS afzakken."

Computermodellen van een Hawaïaans onderzoeksinstituut tonen aan dat het na de VS weer naar Hawaï komt, om dan op de andere kust aan te spoelen. Over één à twee jaar eindigt veel afval in het drijvende kerkhof van plastic in de Stille Oceaan, de zogeheten Plastic Soep. Ondertussen biedt het eerste alternatieve reisbureau al afval-toerismereisjes aan: voor zo'n 15.000 dollar kunt u snorkelen tussen de tsunamitroep.

Japan gaat doorgaans heel bewust om met scheiden van afval, stelt Tossani. Op kades langs de door de zware aardbeving getroffen noordoostkust van Japan is het afval netjes opgestapeld in bergen hout, metaal en kunststof. Maar wat moet er vervolgens mee gebeuren? "Dat is nog niet duidelijk. Het is gewoon heel veel. In de historie werd na een ramp een nieuwe stad op de oude gebouwd. Het hedendaagse probleem is dat er veel giftig afval tussen zit. Televisies, auto's, koelkasten, airco's; het bevat allemaal chemische stoffen. Dan heb ik het nog niet eens gehad over ziekenhuizen, benzinestations en fabrieken in het getroffen gebied - en daarvan dus miljoenen tonnen afval."

Vlak na de tsunami stonden meelevende provincies uit heel Japan in de rij om afval van de getroffen regio Tohoku over te nemen. Maar in de zomer trokken de aanbieders zich massaal terug; ze moesten wel omdat hun inwoners na de kernramp geen trek hadden opgescheept te worden met besmette materialen. Pas in november kwam de eerste lading afval in Tokio aan. De gouverneur had de toegestane limieten voor radioactiviteit verhoogd, en beloofde de burgers dat het afval en de verwerking daarvan nauwgezet in de gaten zouden worden gehouden. Eind december kwam Osaka aarzelend als tweede locatie over de brug.

Inmiddels is het meeste afval opgeruimd, behalve dat in de zwaar besmette zone rond kerncentrale Fukushima. Attentie: opgeruimd betekent níet naar andere provincies weggebracht ter verwerking of ter plekke verwerkt. Ter illustratie: in de provincies Iwate en Miyagi is dan wel 99 procent opgeruimd - hoe dan ook een immens karwei - maar ligt nog 84, respectievelijk 65 procent in tijdelijke opslagplaatsen. Van de totale 22,5 miljoen ton afval in Tohoku lag eind december nog ruim 15 miljoen ton in tijdelijke opbergplaatsen. Stadjes als Kamaishi en Ishinomaki zitten tegen hun eigen afvalbergen aan te kijken: niet eens de helft is daar weggehaald.

Het afval gebruiken als ondergrond voor gebouwen is in Japan riskant, want instabiel. "Bij een aardbeving wordt de bodem aan de kust vloeibaar en gaat zo'n gebouw als een boot bewegen. Het afval kan wel onderheid worden bij een flat van veertig etages maar die aanpak is te duur voor woonhuizen", zegt Tossani. In de vele dorpjes langs de kust stonden vooral woonhuizen.

"Een van de ideeën was de kust op te hogen. Maar dat is erg duur, en vergt kappen van bomen en aftoppen van bergen, wat te veel in het publieke domein ingrijpt", zegt Tossani. Vrij snel na de ramp stelde de regering een Adviesraad Wederopbouw in, waarin onder anderen de bekende architect Tadao Ando zitting heeft. Met heel concrete plannen is de raad niet gekomen. Wel adviseert zij wonen en werken te zoneren: visbedrijven aan zee, vissers in het binnenland. De kuststrook wordt deels opgehoogd met het afval: betonresten, hout, tegels. Daarop moeten over een paar jaar parken verrijzen.

De woonkernen komen verder landinwaarts op hogere plekken. Dat betekent dat alles opnieuw moet worden aangelegd. Ook ónder straatniveau: riolering, waterleidingen, stroom- en andere kabels. "Er ligt nu een dik pak sneeuw. Ik verwacht dat er tot de zomer niets gaat gebeuren, want voorlopig ligt het afval in de weg. De zonering moet worden uitgetekend en de opgeschoonde stukken land moeten opnieuw beoordeeld worden. Pas daarna kun je aan bouwen denken."

De architect ziet overigens problemen in de voorgenomen woon-werk verdeling: "Zonering is tot nu toe altijd mislukt", oordeelt Tossani. Want als je in één wijk werkt, en elders woont, zoals in de stad Brasilia, krijg je veel meer autoverkeer en 's avonds uitgestorven kantoorgebieden. "Japanse steden en dorpen voelen zo prettig omdat mensen vaak boven hun winkel wonen. Dat is het typische Aziatische winkel-huis-model. Bewoners voelen zich verantwoordelijk voor hun wijk, vegen zelf de straat schoon, houden toezicht." Ook zijn eigen bureau is boven een café gebouwd. Vroeger was het een rijstwinkel, en woonden de eigenaren in het bovenhuis.

Tossani werkt krap veertien jaar in Japan. Als expat is zijn insteek over de grenzen kijken, en leren van elkaars rampen. Het naar binnen gekeerde Japan doet dat niet. "Het is al met al nog erg xenofoob. Op elk niveau is intellectuele internationale hulp aangeboden. Maar ik ken geen enkel instituut dat dat heeft aangenomen. Onverantwoordelijk. De burgers zullen daarvan het slachtoffer zijn." Tossani noemt het voorbeeld van de Universiteit van Missouri, die een bijzonder accurate geigerteller heeft ontworpen. "Die registreert waar de bron van straling is, de aard en de hoeveelheid. Een deel van de regering wilde het aanbod van die teller wel accepteren, maar eigenaar Tepco van de kerncentrale in Fukushima weigerde. Het stroombedrijf wil gewoon geen openheid van zaken."

Wat Tossani even typerend vindt, is dat in de Adviesraad Wederopbouw alleen Japanners zitting hebben. "Weer een gemiste kans." Provincie en regering zullen de dorpen in de rampregio steunen, 'maar zij mag nu zelf bouwplannen ontwerpen'. Op zich heel aardig om de bal bij de bewoners te leggen. "Maar hoeveel academici heb je daar zien rondlopen? Lokale bestuurders missen de deskundigheid voor zo'n omvangrijke operatie. Maar zij weten één ding wel: hoe meer ze bouwen, hoe meer smeergeld eraan te pas komt. Dat is dus een opening voor corruptie." De regering stelt voor de wederopbouw van Tohoku in de komende tien jaar 23 triljoen yen (233 miljard euro) beschikbaar.

De corruptie is een punt van zorg voor de architect - met name de link tussen bouwwereld en onderwereld, de yakuza. "Er komt een enorm stimuleringspakket aan. De grootste aannemers als Takenaka, Kajima, Obayashi, Sumitomo en Mitsui zijn al betrokken bij het onder bedwang krijgen van de Fukushima-kernreactor, en herbouw van het vliegveld bij Sendai." Het is gebruikelijk in Japan dat aannemers beschermingsgeld aan de yakuza betalen. In het schemerveld waarin politici, yakuza, bestuurders en aannemers zich bewegen is in de jaren tachtig besloten Japan vol te gooien met betonnen rivierbeddingen, wegen en bruggen die naar niets lopen, en 'oerlelijke tetrapods: enorme blokken beton aan de kust die tegen tsunami's niets uithalen'. "Die werden de afgelopen jaren weer weggehaald en vernietigd. Duur! Meestal door diezelfde bedrijven die ze gebouwd hadden."

De privésector staat al maanden te popelen om te beginnen, en ook middelgrote aannemers van Hokkaido in het noorden en Fukuoka in het zuiden staan klaar om hun werknemers te sturen. "De regering gaat prachtige contracten opmaken. Geen risico voor de ondernemer, gegarandeerde winst. En hoe meer arbeiders je stuurt, hoe groter je omzet", weet Tossani. Overigens zijn de diverse yakuza-subgroepen traditioneel een belangrijk 'uitzendbureau' voor laaggeschoold werk in de bouw.

Iedereen die dakloos werd door de tsunami is inmiddels in tijdelijke noodwoningen ondergebracht. Grote bouwprojecten zijn nog niet gestart. "Wel hoorde ik van aannemers dat de rijken in het gebied landinwaarts grond hebben gekocht en daarvoor nu woningen laten ontwerpen. Hun zicht op zee zijn ze daarmee kwijt ja." Dat is in Japan ook nooit zo belangrijk geweest als in Europa stelt Tossani. Wonen aan water, wandelpromenades langs zee; het is in het Westen geliefd, en de grond is er evenredig (peper)duur. "Voor Japanners betekent water werk, voor de scheepvaart of de visserij. Sinds de tsunami zie je zelfs, ook elders in het land, dat bedrijfjes aan zee sluiten en bewoners wegtrekken en er hun huizen voor relatief lage prijzen te koop zetten."

Tienduizenden die de middelen hadden om de met radioactiviteit vervuilde provincie Fukushima te ontvluchten hebben dat vorig jaar op eigen houtje gedaan. Ook in de provincies Miyagi en Iwate geeft geld nu de doorslag: wie het heeft bouwt alvast, Takashi Modaal moet afwachten. De overheid heeft nog geen tijdschema opgesteld, behalve dat de wederopbouw tien jaar gaat duren. Een tijdplanning vond de Adviesraad te moeilijk. "Logisch, want elk dorp is anders qua geografie, topografie en personeel. Maar als het eenmaal zover is, dan is het een gouden kans. Voor aannemers én yakuza."

Het dak op
Architect Riccardo Tossani denkt voor de wederopbouw van het door de tsunami getroffen gebied aan gebouwen van staal en beton die een tsunami aankunnen. En van minstens vier verdiepingen hoog zodat mensen naar het dak kunnen vluchten. "Met simpele heliplats. In Los Angeles is dat verplicht voor elk gebouw boven de tien etages."

Zelfs in de hoofdstad Tokio leven miljoenen vlak boven zeeniveau. "De volgende aardbeving plus tsunami zal waarschijnlijk bij Tokio zijn. Inwoners moeten van het idee af onder het bureau te duiken en daarna naar buiten te vluchten. Levensgevaarlijk als het water komt. Het begrip moet er komen naar het dak te gaan."

undefined

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden