Nog even wachten en dit is het mooiste hofje van het land

Monumentenvereniging koopt in Nagele voor 1 euro 32 slooprijpe huizen uit de jaren vijftig

NAGELE - Nagele kun je beter helemaal platgooien. Dat idee leefde jarenlang in de Noordoostpolder. De huizen zijn te klein en verouderd. Het dorp is niet meer van deze tijd. In 2007 keek niemand in de polder gek op toen woningcorporatie Mercatus 32 huurders aan de Karwijhof, een van de dorpshoven, meldde dat hun huis gesloopt zou worden. Maar zeven jaar later staan ze er nog. En ze blijven. Voor eeuwig. Vereniging Hendrick de Keyser redt ze. Want, zegt directeur Carlo Huijts, "Nagele is gewoon prachtig".

Mooi of lelijk? Nagele moet je ervaren. De huizen aan de Karwijhof staan rond een enorm vierkant grasveld. Zo is heel Nagele opgebouwd, rond een groot groen middendeel. Boompartijen, ooit door ontwerper Mien Ruys uitgestrooid over Nagele, zijn zestig jaar na de aanplant volwassen. "In Nagele voel je: hier is iets aan de hand", vertelt Huijts. "Het voelt prettig. De verhouding tussen bouwmassa, openbare ruimte en begroeiing klopt. In Nagele is met ruimte gesmeten."

In Museum Nagele, de voormalige r.k.-kerk, laat vrijwilliger Anjo Geluk het verhaal van Nagele zien aan voornamelijk architecten, stedebouwkundigen, landschapsinrichters en studenten uit de hele wereld. Nagele is hun bedevaartsoord. Een Spanjaard promoveert op ons dorp. "Inwoners kennen het geheim van Nagele", vertelt Geluk. "En architecten ook. Maar de polderbewoners en de rest van Nederland rijdt aan ons dorp 'met de platte daken' voorbij."

Mercatus ging om, vertelt Beurmanjer, toen een architectengroep met studenten in Nagele neerstreek in 2009. Het dorp is vanaf 1954 gebouwd naar de inzichten van avantgardistische architectengroepen als 'de 8' en Opbouw, met klinkende namen als Gerrit Rietveld, Aldo van Eyck en Cornelis van Eesteren. Maar hun 'modernste dorp van Europa' werd nadien ingehaald door nog modernere tijden. De arbeiders die Nagele's huisjes zouden bevolken, werden op de werkplek vervangen door machines.

Nagele ging kwakkelen. Ook de Karwijhof. Er werd weinig geïnvesteerd. De originele staat bleef behouden; kleine huizen, enorme tuinen. "Huurders misten de zolder", zegt Beurmanjer. "Gezinnen gingen naar Emmeloord."

Veel wijken in Nederland ogen inmiddels als Nagele. Overal klinkt het nu: sloop of modernisering? Beurmanjer: "Verderop hebben we onze Rietveldwoningen teruggebracht in oude stijl. Maar wij hebben niet de rol, kennis of middelen om de Karwijhof te behouden."

Huijts beseft dat velen de Karwijhof op het eerste oog lelijk zullen vinden. "Er staan nog te veel van dit soort huizen in Nederland", verklaart hij. "Wij hebben ook afgewogen: is dit werkelijk de moeite waard om te verwerven en, zoals onze statuten zeggen, nooit meer te verkopen. Doe je dit voor de esthetiek alleen? Nee. De Karwijhof is puntgaaf. Toen ik hoorde van de sloopplannen dacht ik: wel verdraaid."

Voor één symbolische euro worden de 32 huizen, als het Rijk instemt, bezit van Hendrick de Keyser, de vereniging uit 1918 die bekendstaat als eigenaar-beschermer van historische Hollandse stadspanden. Toch is Nagele een aanwinst. Juist. Huijts stelt: "Wederopbouwarchitectuur krijgt pas waardering als het meeste is gesloopt. Dan is de Karwijhof er nog. Wij laten straks de kwaliteit van het oorspronkelijke ontwerp weer zien."

Plannen zijn er volop. Zittende huurders kunnen een geïsoleerd dak in originele stijl verwachten. De dikke dakranden die zijn gemaakt bij later uitgevoerde dakisolaties verdwijnen. "De huizen lijken nu wel dozen met deksels", gruwelt Huijts. Een van de huisjes wordt in authentieke staat gebracht en verhuurd aan de poldergasten. "Om te laten ervaren hoe Nagele in 1954 was bedoeld."

Dorp van de toekomst

Nagele (1939 inwoners) is één van de tien dorpen in de Noordoostpolder (drooggevallen in 1942) die rondom Emmeloord liggen. De bijzondere ontstaansgeschiedenis van Nagele heeft gezorgd voor wereldwijde roem onder stedebouwkundigen, architecten en landschapsontwerpers. Het plan-Nagele was na de Tweede Wereldoorlog een gewaagd project. Vooraanstaande ontwerpers mochten één polderdorp naar eigen inzichten ontwerpen en realiseren.

In lijn met de zakelijke stijl van Het Nieuwe Bouwen zijn in Nagele veel rechthoekige vormen te vinden. Puntdaken zijn taboe. Nagele, omzoomd door een groene bosrand, werd gebouwd tussen 1954 en 1974. Volgens fijnproevers is het dorpsconcept 'geruïneerd' toen er een uitbreidingswijk werd gebouwd.

De geschiedenis van Nagele leidt tot een groeiende stroom publicaties. Cineast Louis van Gasteren filmde in de jaren vijftig het onstaan van de plannen en de bouw van het dorp. Hij presenteerde in 1960 al zijn film 'Een nieuw dorp op nieuw land'. In 2011 verscheen Van Gasterens 'Terug naar Nagele'.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden