Nog even volhouden op Zuid

Trouw-verslaggevers Adri Vermaat en Bart Zuidervaart berichtten de afgelopen maanden vanuit één van de meest hectische en arme plekken van Nederland: Rotterdam-Zuid. Ondanks veel criminaliteit en de hardnekkige armoede is Zuid bovenal een bruisend en boeiend gebied, waar successen te weinig worden doorverteld. Slot van een serie.

De buurman van Marinus van den Berg werd onlangs bij de gemeenschappelijke voordeur van hun appartementencomplex op de Kop van Zuid in Rotterdam overvallen. De straatroof had een flinke impact op het slachtoffer, maar zeker ook op de directe omwonenden. "Het is heel naar als zoiets gebeurt en helemaal als dat letterlijk voor je voordeur is en het slachtoffer een bekende, in dit geval je buurman", reageert Van den Berg een paar maanden later. "De schrik zat er een tijd flink in. Je let extra goed op als je over straat loopt en bij het complex aankomt. Zo'n overval is één van de vele gezichten van Rotterdam. Het is een beetje het risico van de grote stad. Dat beseft haast iedereen wel. Maar het individuele, langzaam gegroeide gevoel van veiligheid loopt er toch een enorme deuk door op."

Van den Berg (64) is pastor van verpleeghuis Antonius IJsselmonde in Rotterdam-Zuid en van het, een paar straten verderop gelegen, palliatief centrum Cadenza. Dertien jaar geleden verhuisde Van den Berg van het gemoedelijke Almelo naar één van de meest hectische en arme plekken van Nederland: Rotterdam-Zuid. In ogen van veel lokale en landelijke politici het afvoerputje van de havenstad. Een even wonderlijk als fascinerend gebied van 200.000 inwoners. Een gebied waarvan de boze buitenwereld al gauw veronderstelt dat criminaliteit er wint van recht, waar kinderen voornamelijk zouden opgroeien tot nietsnutten en waar huisartsen de wijken zouden ontvluchten, radeloos als ze zijn geworden van de stress die honderd of meer verschillende nationaliteiten in een spreekkamer kunnen geven.

Volgens veel 'gewone' Rotterdammers is Zuid vooral een enigszins (arm)lastig, ondergeschoven kindje, dat ondersteuning nodig heeft als het om elementaire zaken gaat als werk, gezondheidszorg en leef- en woonplezier. Als de sloophamer eenmaal is gezien, gaat het snel beter met de wijk. Zie Pendrecht, nog een beetje zoekend naar haar verloren ziel, maar voor een groot deel opgeknapt en verlost van jongerenoverlast en van (kleine) criminaliteit. Of Katendrecht, de rosse buurt van weleer, daarna heel lang niets en tegenwoordig trendy als maar zijn kan, met betaalbare flatwoningen langs de rivier en culinaire hoogstandjes rond het Deliplein.

Voornaamste zorg na de herontwikkeling van wijken is hóe lang het goed blijft gaan. Rottend woningbezit van onuitroeibare huisjesmelkers vormt al decennia achtereen in veel van de Rotterdamse wijken een fikse belemmering om het zaakje op te knappen én vervolgens blijvend schoon en heel te houden. En dan is daar nog de sociale problematiek, zo complex en veelomvattend dat zakken met geld alleen niet voldoende zijn om zelfs maar de ergste nood te verhelpen. De gemiddelde werkloosheid is hoog en alleen al in de Afrikaanderwijk leeft bijna 30 procent van de bewoners van de bijstand.

Fysiek zijn grote delen van Rotterdam-Zuid de afgelopen jaren sterk verbeterd, met ruimere en nieuwe woningen, meer groen in de soms benauwende wijken, schonere straten en fraaie pleinen vol speeltoestellen en voetbalkooien. Maar achter de voordeur is 'Zuid' toch vooral 'Zuid' gebleven. Veel grote gezinnen, veel mensen die van een uitkering moeten zien rond te komen, veel eenzamen, veel ongezonde eters en drankzuchtigen, weinig perspectief, in weerwil van soms torenhoge toekomstverwachtingen.

Uit de in 2010 door de GGD Rotterdam-Rijnmond uitgebrachte Jeugdmonitor bleek dat twee derde van de brug- en derdeklassers in Feijenoord zich in de twaalf maanden voorafgaand aan het onderzoek ten minste eenmaal schuldig had gemaakt aan 'probleemgedrag', vooral diefstal en zwartrijden. 13 procent van de brugklassers en 12 procent van de derdeklassers gaf aan in die periode een 'ernstig' geweldsdelict te hebben gepleegd.

Uit alle hoeken van de wereld strijken 'op' Zuid mensen neer met een smalle beurs. Ze gaan weg zodra de mogelijkheid daar is, of wanneer zij door schulden hiertoe worden gedreven. De al decennia oude realiteit is dat de nieuwkomers met niets beginnen en dat de na verloop van tijd iets meer gesettelden het net te goed hebben om te blijven hangen in Bloemhof, Hillesluis, Afrikaanderwijk, Feijenoord.

Als er in Rotterdam zélf al neerbuigend over Zuid wordt gesproken, is dat vaak met een knipoog. Zoals de Rotterdamse nachtburgemeester Jules Deelder daar patent op heeft. Hij duidt de bewoners aan de voor hem foute zijde van de rivier graag aan als 'Boeren van Zuid'. Het stadsdeel zelf noemt Deelder bij voorkeur de 'boerenzij'. Pastor Marinus van den Berg betrapt zich zelf er soms op dat hij Rotterdam-Zuid met liefde verdedigt. "In Twente waar ik dus vandaan kom, is het beeld van Rotterdam er een van geweld. Familie en vrienden vragen me regelmatig als ik in het oosten ben, waarom ik er niet gelijk weer blijf. Ik zeg dan altijd dat ik in een fantastische stad woon. Als ik buiten loop, langs de Nieuwe Maas, opkijkend naar de skyline, waan ik me even in New York. Vakantiegevoel. De hoogbouw, al dat water, de havens, de multiculturele wijken. Trots domineert ook bij mij als het om Rotterdam gaat. Natuurlijk ontken ik hiermee zelf ook wel iets. De werkelijkheid van Rotterdam en zeker Zuid is lang niet fantastisch. Ik ken de schaduwzijden, zoals criminaliteit en verborgen armoede, maar ze overtuigen niet."

Dieper in Rotterdam-Zuid woont Dominic Schrijer (44), geboren Amersfoorter. Hij is de prominente PvdA'er die kort geleden na een vertrouwensbreuk met zijn partij besloot op te stappen als wethouder. Zijn liefde voor Rotterdam - en voor Zuid in het bijzonder - is deze crisis ongeschonden doorgekomen. In 2007 kocht hij met zijn vrouw een oude domineeswoning op de grens van Oud-Charlois en Carnisse, mgenoeg plek voor hun drie kinderen. "Randje Vogelaarwijk", zegt hij zelf. "We zijn beiden hoog opgeleid. Dan moet je een beetje gek zijn om hier een huis te kopen. Op Zuid woon je niet als afgestudeerde. Normaal eindig je na een studie economie of medicijnen in Kralingen of desnoods Hillegersberg. Je rijdt BMW, Volvo of wat op dat moment in de mode is. Juist daarom is Zuid een verademing. In onze straat wonen twee artsen. Maar verder kom ik 'ons soort mensen' amper tegen. Dat vind ik wel zo prettig".

Schrijer werd in 1994 raadslid in deelgemeente Charlois en in 1998 dagelijks bestuurder. Hij heeft onmiskenbaar zijn stempel gedrukt op de ontwikkelingen van het zuidelijke stadsdeel. Eerst met de invoering van de - omstreden - etnische registratie van risicojongeren in Charlois. Later met de komst van de eveneens fel bekritiseerde Rotterdamwet, bedoeld om kansarme nieuwkomers uit de slechtste wijken van Zuid te weren. Naderhand, als wethouder, wilde hij hele wijken vrij van werklozen maken door bijstandsgerechtigden gedwongen aan het werk te zetten. "Zodra je op Zuid woont", zegt Schrijer, "weet je dat het hier niet vanzelf goedkomt."

In de tussenliggende jaren was er mede dankzij de creativiteit en overredingskracht van de stedebouwkundige Riek Bakker al veel in het voordeel van Rotterdam-Zuid veranderd. Niet lang geleden nog zeiden autochtone Rotterdammers uit de wijken daar dat zij naar 'de stad' gingen, waar zij het centrum bedoelden. Met de in 1996 in gebruik genomen Erasmusbrug veranderde er iets wezenlijk. Precies zoals Riek Bakker voor ogen stond. Het centrum van Rotterdam werd ineens lopend bereikbaar voor de zuiderlingen, alsof dat via de hemelsbreed enkele honderden meters verderop gelegen Willemsbrug nooit kon. Er ging een wereld open en het gekke is dat wanneer nu het autoverkeer op de Erasmusbrug vast zit, er op de Willemsbrug geen vuiltje aan de lucht is. Nóóit andersom, alsof dagelijks nog het bewijs moet worden geleverd dat De Zwaan, zoals de Erasmusbrug in de volksmond heet, Zuid met de rest van de stad (ver)bindt.

Wie zo over de brug naar Zuid slentert, de indrukwekkende Wilhelminakade gadeslaat met haar exclusieve woontorens met de cruiseschepen voor de deur en verderop de haast letterlijk uit het moeras herrezen Maas- en Rijnhaven aanschouwt, moet welhaast denken dat de ergste pijn is geleden. Pastor Van den Berg is voorzichtig optimistisch. "De patiënt Rotterdam-Zuid ligt nu op de medium-care", zegt hij. "Zuid is meer op de agenda gekomen. De woon- en leefvoorzieningen zijn verbeterd. Dat zie je in vrijwel alle wijken. Kijkend naar de toekomst van dit stadsdeel denk ik dat vooral 'volgehouden' moet worden. Kleine initiatieven mogen best breed uitgemeten worden."

Ze zijn er genoeg, de succesverhalen van Zuid die weinig worden doorverteld. Je hoeft maar op de voetbalvelden van Spartaan '20 in het Zuiderpark te kijken om grote jeugdtalenten aan het werk te zien. Jongens die de eigen multiculturele buurt vertegenwoordigen en niet onderdoen voor hun leeftijdgenoten bij de grote clubs. Dominic Schrijer komt er graag, vertelt hij. "Er gelden strenge regels. De jongens moeten op tijd komen, Nederlands spreken, ouders dienen actief te zijn voor de club. Het voetbal biedt deze gasten perspectief en houvast in een voor sommigen roerig leven."

Ook op andere terreinen blinken de jongeren van Rotterdam-Zuid uit, zoals in dans, muziek, zang, stand up comedy. Ze hebben een podium in Theater Zuidplein, waar de programmering sinds enkele jaren is gericht op jonge, kleurrijke en lager opgeleide mensen. Het theater barst inmiddels uit zijn voegen.

De kunst zal zijn om juist deze succesvolle Rotterdammers te binden aan Zuid. En meer hoger opgeleiden zullen - letterlijk - over de brug moeten komen. "Idioten zoals ik", zegt Schrijer. En idealisten, zoals Marinus van den Berg.

Wat is er aan de hand op Zuid?
In februari dit jaar presenteerden de oud-burgemeesters Wim Deetman en Jan Mans een alarmerend rapport over Rotterdam-Zuid, waarin zij betoogden dat de problemen de gemeente boven het hoofd groeien. Volgens de bestuurders luidt die problematiek, op hoofdlijnen, als volgt:

Laag inkomen

Gemiddeld verdient de Rotterdammer 28.400 euro per jaar. Op Zuid ligt dat bedrag 3000 euro lager. In de wijken Carnisse, Tarwewijk, Bloemhof en Feijenoord is het gemiddelde inkomen nog eens 3000 euro minder.

Veiligheid

Sinds begin deze eeuw laat de Veiligheidsindex (een combinatie van het veiligheidsgevoel en de harde cijfers) in heel Rotterdam een stijgende lijn zien. De stad is veiliger geworden en zo wordt het in het algemeen ook ervaren. Met name deelgemeenten Feijenoord en Charlois (beiden op Zuid) blijven achter.

Scholing

In Rotterdam-Zuid heeft 50 procent van de beroepsbevolking minimaal een middelbare opleiding. Voor heel Rotterdam ligt dat op 62 procent. Naar schatting 30 procent van de basisschoolleerlingen op Zuid heeft een taalachterstand. Een kwart van de jongeren verlaat de opleiding zonder startkwalificatie. Op Zuid woont een derde van de Rotterdamse bevolking en de helft van alle werklozen.

Werk

In Rotterdam-Zuid zijn veel te weinig banen voor het aantal werkbehoevenden. Het stadsdeel is vooral een woongebied sinds de havenarbeid er is verdwenen. In de afgelopen vijftien jaar is het aantal arbeidsplaatsen in Rotterdam met 40.000 toegenomen. Slechts vijfduizend van deze banen komen voor rekening van Zuid.

Woningvoorraad

Het middengebied van Zuid, en met name Bloemhof, Carnisse en Tarwewijk, is grotendeels in handen van particuliere woningeigenaren. De woningen zijn klein en verouderd, ideaal voor huisjesmelkers. De gemeente heeft nauwelijks middelen om malafide eigenaren aan te pakken, evenmin om de rotte woningvoorraad op te kopen.

Eilandjes

Rotterdam-Zuid bestaat eigenlijk niet. Het gebied is een bonte verzameling van wijken, ieder met een eigen karakter. Er is nauwelijks mobiliteit tussen de gebieden. Goede initiatieven bereiken zelden de buren. Zelfs de positieve ontwikkelingen op de Kop van Zuid hebben weinig betekend voor de geplaagde Afrikaanderbuurt.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden