Nog even en zij is burger van drie eeuwen

Gewoon, gewoon, gewoon. Als een refrein herhaalt dominee Poortman het als zij terugkijkt op haar lange leven. Het was allemaal niet zo opmerkelijk, vindt ze. Het enige bijzondere is misschien dat zij, als ze gezond blijft, zich straks burger van drie eeuwen mag noemen. Daar verheugt ze zich op.

Op 8 juli wordt ds. Emilie B. A. Poortman honderd. Toen zij in 1926 voorgangster werd bij de Nederlandse protestantenbond in Brielle, was ze een van de eerste vrouwelijke predikanten, maar, verklaart ze met klem: ,,Ik was niet de eerste. Dat was de doopsgezinde Annie Mankes-Zernike. De doopsgezinden waren de eersten die het vrouwen mogelijk maakten om predikant te worden. De remonstranten volgden een paar jaar later.''

Hoewel de vrijzinnigheid voorop liep bij de acceptatie van vrouwen op de kansel, werden de eerste domina's niet altijd serieus genomen. Sommige gemeenten stonden niet toe dat op hoogtijdagen een vrouw voorging, andere accepteerden niet dat zij het Avondmaal bediende. Maar in Brielle waren ze volgens ds Poortman allang blij met een echte dominee, want daarvoor hadden de NPB'ers het met een godsdienstonderwijzeres moeten doen.

Emilie Poortman groeide op in een vrijzinnig milieu. Vader, een gepensioneerde zee-officier die wiskundeleraar werd, was de zoon van een hervormde dominee uit Zwolle, moeder sympathiseerde met de remonstranten. Over haar verlangen naar een theologische studie in Leiden - ze studeerde onder meer bij G. J. Heering en K. H. Roessingh - zegt ze: ,,Het heeft er altijd in gezeten. Als kind wilde ik al preken.'' Ze schuwt grote woorden over het ambt, maar iets van roeping, ja, daarvan was wel sprake. ,,Voor carrière of veel geld hoef je het niet te doen.''

Grote woorden mijden, het leven 'gewoon' vinden, dat hoort bij de remonstrantse predikante. Deels is de bescheidenheid een gevolg van de oude dag, maar het is ook een kenmerk door de jaren heen. Misschien is het wel typisch vrijzinnig om wars te zijn van frases.

Frappant is wat ze in 1965 schreef in een artikel over 'Zinvol ouder worden'. Tegen de zwaarwichtigheid van het woord 'zinvol', tegen elke generalisatie over 'ouderen', tegen het groepsdenken dat mensen in hokjes en bejaardenhuizen doet belanden.

,,Ik schreef overal over, alsof ik overal verstand van had'', bagatelliseert ze. Toch is het artikel te toepasselijk om er niet uit te citeren. Na een inventarisatie van alle problemen van het ouder worden - eenzaamheid, egocentrisme, het afnemen van de mogelijkheden - schrijft ze: ,,Oud-worden is zich geregeld en gedurig oefenen in de kunst van het balanceren. Zo gezien is de bejaarde een koorddanser op de scherpe grens tussen leven en dood. (...) Maar het meest wonderlijke is, dat de inspanning en pijn ervan voor de toeschouwers verborgen blijven. Zij zien alleen de gratie, van die lichte, haast zwevende gang op het koord boven de afgrond.''

Ds. Poortman woont al sinds 1956 in Lochem, nadat ze haar laatste ambtsperiode in Leiden (1943-1956) had vervuld. Dat ze, achteraf bekeken, al zo vroeg stopte, was omdat ze theologie geen vak vond waarin je ,,te lang moet blijven hangen''. ,,Je moet vrij veel creatief werk leveren. Dat houdt een keer op. Ik wenste geen oude juf te worden die zo'n gemeente verveelt.'' Met preken en lezingen geven is ze overigens tot op hoge leeftijd doorgegaan.

Over haar hoge ouderdom is ze monter. ,,Ik hoop dat ik me niet jeugdig aanstel, of dat ik te oud en gebukt door het leven ga.'' Leven doet ze bij de dag. Ze leest - 'Huizinga bijvoorbeeld' - rommelt in huis en tuin en neemt de dingen zoals ze komen.

Over wat er na dit leven komt, daar breekt ze zich het hoofd niet over: ,,Je weet het niet; dat is zo persoonlijk. Er zijn dingen die verborgen blijven. Ik ben altijd heel gewoon vrijzinnig geweest, verder weet ik het niet.''

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden