Nog even en ’Istanbul is weer Constantinopel’

De Turkse president Sezer sprak gisteren een veto uit over een nieuwe wet op de teruggave van kerkelijke bezittingen. Het parlement kan zijn veto tenietdoen. Maar niemand in Turkije is blij met de wet.

De donkere Armeniër, Isa Karatas, heeft op deze mistroostige novemberdag in Istanbul andere zaken aan zijn hoofd dan de kerkelijke bezittingen. Vandaag behandelt de rechtbank een zelfverdedigingszaak. Twee jonge lidmaten van de protestantse kerk moeten voor de rechter verschijnen vanwege verboden zendingswerk.

Buiten wachten extreem-nationalistische Turken de christenen op, die als steun voor de jongens zijn meegekomen naar de rechtbank. De nationalisten beginnen te schelden op de christenen. Ali Karatas schreeuwt terug. Er wordt gevochten. Een van de christelijke mannen krijgt klappen. De politie komt tussenbeide. Ali Karatas is buiten adem. Het lijkt hem beter om op een andere dag over kerkbezittingen te praten.

In de avonduren schenkt pastoor Kirkor Agabaloglu in de kerk in de wijk Beyazit, niet ver van de Aya Sofia, thee in voor zijn gasten uit Syrië. De besnorde, kleine pastoor trekt even later zijn jas aan en zegt: „Kom, laten we naar onze kerk gaan kijken.” Het is inmiddels donker geworden. We lopen door de smalle straten van de historische volkswijk. Het is vooral klimmen. Bij het meest vervallen gebouw in de straat stopt hij en zegt: „Dit is hem.”

Het kleine gebouwtje van drie verdiepingen is ooit door een Armeniër aan de kerk geschonken. Nadat de Turkse staat er beslag op had gelegd, is het al meer dan dertig jaar aan zijn lot overgelaten. De overheid heeft de huizen wel verhuurd, maar heeft nooit enig onderhoud gepleegd. Nog een jaar of tien misschien en dan zullen de muren wel instorten.

Op een van de verdiepingen schijnt nog steeds een oude Turkse vrouw te wonen. Binnen brandt een zwakke lamp. We bellen aan, maar ze doet niet open. Volgens de buren omdat ze bang is uit het huis te worden gegooid. Want ze heeft gehoord dat het Turkse parlement een wet heeft aangenomen die het mogelijk maakt dat de kerken na 32 jaar hun bezittingen terugkrijgen.

We lopen een eindje richting zee. In een bredere, drukkere straat komen we bij een parkeerplaats. Ondanks het late uur staat het veld voor driekwart vol met auto’s. In een hokje zit een lange parkeerwachter naar een voetbalwedstrijd te kijken. Als er een auto komt aanrijden, staat hij op om het vaste bedrag van bijna drie euro te innen. Pastoor Kirkor vertelt midden op de parkeerplaats: „Hier stond vroeger een school van onze kerk. De staat heeft er in 1974 beslag op gelegd. Door gebrek aan onderhoud is het gebouw ingestort. Nu hebben ze de grond aan de Turkse verkeersvereniging verhuurd. Die heeft er een parkeerplaats van gemaakt. Ze verdienen al jaren grof geld aan onze grond. Reken maar uit hoeveel die drie euro per auto in een heel jaar opbrengt.”

Instanbul kent honderden van zulke bezittingen, die de Turkse staat de kerken in 1974 afhandig heeft gemaakt.

Ali Karatas, woordvoerder van de protestantse gemeente in Istanbul, vertelt daags na de vechtpartij voor de rechtbank: „In 1936 heeft de Turkse staat de kerken gevraagd een inventarislijst te maken van hun bezittingen. Dat hebben ze gedaan. In 1974, het jaar van de Cyprus-oorlog, wilde de overheid opnieuw zo’n lijst. In de tussenliggende jaren hadden de kerken gebouwen en land gekocht voor verschillende doeleinden. De Turkse staat besloot dat de nieuwe eigendommen die niet op de lijst uit 1936 stonden, onwettig waren. De toenmalige leiders van het land hebben toen deze bezittingen teruggegeven aan de mensen die ze aan de kerk hadden verkocht. Bezittingen waarvan de vorige eigenaars niet achterhaald konden worden, bleven in handen van de staat. Op grond van de nieuwe wet kunnen we slechts de bezittingen terugkrijgen die in staatshanden zijn. En dat is niet meer dan tien procent van wat we verloren hebben.”

Uitgerekend gisteren werd bekend dat de Turkse president Sezer een veto heeft uitgesproken over de nieuwe wet, die het Turkse parlement inmiddels onder zware druk van de Europese Unie had aangenomen. Sezer stuurde de wet terug naar het parlement, om negen artikelen te laten herzien. De president spreekt vaker een veto uit over wetgeving, die het door de AK Partij gedomineerde parlement dan weer teniet kan doen. Maar hoe het ook afloopt, niemand in Turkije is blij met deze wet. De kerken niet, omdat ze slechts tien procent van hun bezittingen zullen terugkrijgen. En nationalisten niet, omdat ze vinden dat dit een eerste stap is in de richting van kerstening van Istanbul. Volgens hen wordt met dit soort stappen het oude ’Constantinopel’ in ere hersteld.

Faruk Bal, vice-voorzitter van de extreem-rechtse MHP, gelooft niet dat de EU zich druk maakt om de rechten van de minderheden. „In dat geval hadden ze zich wel bekommerd om het lot van de Turkse minderheden in Bulgarije en Griekenland. Het doel van de EU is, zoveel mogelijk macht te geven aan de christenen in Turkije. Straks, als deze wet in werking is getreden, zullen jullie zien dat de kerken in korte tijd enorme gebouwen en grote lappen grond zullen kopen. Dat is het spelletje dat met Turkije wordt gespeeld.”

Ook de sociaal-democratische CHP is tegen de wet. CHP-parlementariër Orhan Eraslan: „De wet maakt het mogelijk dat buitenlanders, zelfs uit de Verenigde Staten, in de bisdombesturen zitting nemen. Nog even en Istanbul herbergt het Vaticaan van de orthodoxe wereld, een staat binnen de Turkse staat. Ik vind dat een zeer gevaarlijke ontwikkeling.”

Ali Karatas is voorstander van afwachten. Mocht de wet na het veto van de president alsnog worden aangenomen, dan „ zien we wel verder. Feit is dat we al die jaren ontzettend gedupeerd zijn. Maar of we bij het Europese Hof voor de Mensenrechten rechtszaken gaan aanspannen voor schadevergoedingen, durf ik nog niet te zeggen. Eerst afwachten of we inderdaad die tien procent van onze bezittingen terugkrijgen.”

Pastoor Kirkor kijkt wél graag vooruit. „Een nieuw gebouw neerzetten op de parkeerplaats zou prachtig zijn. Dat zou dan kunnen dienen als christelijke school en een cultureel centrum.”

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden