Nog even, en iedere Rus zal de pijn voelen

De helft van de Russische inkomsten komt uit de export van olie en gas. Beeld HH
De helft van de Russische inkomsten komt uit de export van olie en gas.Beeld HH

De laatste sanctieronde van de VS en de EU is nu al merkbaar in Rusland. De energiereuzen kunnen nu geen geld meer lenen op de westerse kapitaalmarkt. Rusland zal hierdoor de komende jaren steeds meer financiële problemen krijgen.

De gemiddelde Rus zal nog niet zoveel merken van de westerse sancties tegen Russische staatsbanken, oligarchen, de Poetin-kliek en nu dus tegen olie- en gasbedrijven. De peren, appels en komkommers op de Russische markt worden al wel flink duurder, maar ach dat is elk jaar het geval. Nu al kampt het land met een inflatie van rond de 7 procent.

Maar over een à twee jaar kan de economie van Rusland wel eens tot 4 procent krimpen, voorspelt de vorige minister van financiën, Alexej Koedrin. En dan gaat iedere Rus de pijn voelen. Gelukkig blijven Russisch gas en olie goedkoop dus ook tijdens de barre winters is het warm in huis.

Het zijn vooral de laatste sanctiemaatregelen van september dit jaar van de Verenigde Staten en de Europese Unie die Rusland hard treffen. Ze zijn gericht tegen de olie- en gasbedrijven en de ondernemingen die de infrastructuur aanleggen of voor het transport van energie zorgen.

Binnen een maand
Bedrijven als Gazprom, Rosneft, Transneft en Neft kunnen vanaf september nauwelijks meer terecht op de westerse kapitaalmarkt om miljarden kredieten voor investeringen op te halen. Nieuwe technologieën uit Europa en de VS mogen niet meer geleverd worden aan de gas- en olieindustrie die op de westerse sanctielijsten staan.

Rosneft heeft vrijwel onmiddellijk een beroep gedaan op de regering in Moskou. Het heeft 40 miljard dollar (31,7 miljard euro) aan investeringskapitaal nodig en kan dit niet meer lenen buiten Rusland. Premier Medvedev kwam met geruststellende woorden dat Moskou in het gat springt, maar het is veelzeggend dat binnen een maand zo'n financieringsprobleem zich voordoet. Inmiddels hebben energiereuzen Rosneft en Novatek om financiële steun gevraagd uit het speciale Russische Reservefonds voor noodsituaties en elk ook 3,9 miljard dollar ontvangen om hun business voort te zetten.

Ook Russische bedrijven die niet onder de westerse sancties vallen, kunnen inmiddels moeilijk op de westerse kapitaalmarkt terecht omdat banken, pensioenfondsen, beleggingsinstellingen en investeerders huiverig zijn om krediet te verstrekken. Bij een volgende westerse sanctieronde kunnen hun Russische cliënten worden getroffen en zitten ze met de gebakken peren. In de praktijk hebben de huidige westerse sancties tegen de grote Russische olie- en gasbedrijven dus een veel groter en bijkomend effect: de geldkraan naar heel veel andere Russische ondernemingen wordt door kredietverstrekkers dichtgedraaid. Zo werken de sancties veel zwaarder door op de economie van Rusland, dan aanvankelijk gedacht.

Bovendien, zo berekende de Europese Bank voor Wederopbouw en Ontwikkeling (EBRD) moeten de grote Russische bedrijven vóór eind 2105 190 miljard dollar aan westerse leningen afbetalen, zonder de mogelijkheid die te herfinancieren in Europa of de Verenigde Staten. Tegelijkertijd heeft er een immense kapitaalvlucht uit Rusland plaats. De schattingen voor 2014 lopen al tegen de 100 miljard dollar (79 miljard euro) die snel elders in de wereld is ondergebracht.

Controle van een schip dat aankomt bij het West Alfaplatform in de Karazee. Beeld ap
Controle van een schip dat aankomt bij het West Alfaplatform in de Karazee.Beeld ap

Ook de technologieboycot vanuit het Westen laat zich direct voelen. Rosneft, dat met Exxon Mobil samenwerkt in de Arctische ijszee, heeft de boringen daar half september stopgezet. Westerse bedrijven, in dit geval Exxon, mogen geen innovatieve technieken meer leveren als het gaat om mijnbouw in de noordelijk ijszeeën, diepzeeboringen en winning van schaliegas of -olie. Rusland is voor innovatie vrijwel geheel afhankelijk van zijn westerse partners. Het zal zijn blik nu op China richten. Het Kremlin roept trots dat de Russen zelf de innovaties ter hand zullen gaan nemen, maar daar gelooft helemaal niemand in.

Al met al droogt binnen luttele weken de geldstroom van West naar Oost op. President Poetin en premier Medvedev zullen nu nieuwe kredietlijnen in Rusland moeten openen, maar dat is makkelijk gezegd. Het Kremlin presenteerde half september de begroting voor 2015 met een prognose voor de jaren erna.

Zeven miljard
Rusland heeft vergeleken met westerse economieën een heel lage staatsschuld van slechts 11 procent van het bbp. Nederland zit al boven de 70 procent, om over Frankrijk en Spanje maar te zwijgen. Ook het begrotingstekort in Rusland is laag, circa 0,5 procent. Nederland heeft met de grootst mogelijke moeite dit teruggebracht naar onder de 3 procent van het bbp. Zo zit Frankrijk al jaren ver boven de Europese norm van 3 procent.

Ook al gaat het nu dus niet slecht met de Russische schatkist, lenen op de westerse kapitaalmarkt is onder de huidige omstandigheden problematisch. Het ministerie van financiën in Moskou wil 7 miljard dollar volgend jaar op de wereld kapitaalmarkt lenen. Een schijntje, maar toch gecompliceerd. Het wil bovendien nog eens 28,8 miljard dollar oftewel ruim 1,1 biljoen roebel binnenslands lenen. Maar ook boven de uitgifte van deze staatsobligaties hangen donkere wolken.

De groei van het bruto binnenlands product (bbp) voor dit jaar schat Moskou nog op 0,5 procent. De Europese ontwikkelingsbank, EBDR komt echter op 0 uit. Voor de jaren erna gaat de Russische minister van financiën Anton Siloeanov uit van een groei voor volgend jaar van 1,2 procent oplopend naar 3 procent in 2017. Maar, zo zei Siloeanov erbij dat het een "redelijk optimistische prognose" is en erg afhankelijk van de olieverkopen en de olieprijs. Zijn voorganger Alexej Koedrin verwachtte in een reactie erop dat Rusland vanaf volgend jaar een stevige recessie tegemoet gaat.

null Beeld Trouw
Beeld Trouw

En het grootste gevaar voor de staatsbegroting komt ook van de olieprijs, waarvoor Siloeanov al waarschuwde. De helft van de Russische inkomsten komt uit de export van olie en gas, veelal via Gazprom of Rosneft. Het Kremlin gaat in zijn begroting uit van 100 dollar per vat Urals Brent, Russische olie. Maar Urals doet begin deze week al minder dan 91 dollar per vat. Door het overaanbod op de wereldmarkt kan 75 dollar zelfs in zicht komen. Als dit bewaarheid wordt, dan heeft de Russische schatkist vanaf 2015 een megaprobleem. De olie- en gasinkomsten uit export vullen voor de helft de schatkist, maar onder de 100 dollar per vat is die ineens veel leger.

Bovendien daalt de verkoop van Russische olie en gas fors en daarmee de inkomsten voor de schatkist. Moskou heeft sinds juni de gaskraan naar Oekraïne dichtgedraaid. Dit land is het op één na grootste exportland voor Russisch gas en de verkoop ligt nu stil. Zo is de gasproductie van het staatsbedrijf Gazprom dit jaar ingestort naar het kleinste volume sinds de oprichting van de energiereus 25 jaar geleden. Dit heeft meteen zijn weerslag op de inkomsten van de Russische staat.

Groter tekort
Om het probleem erger te maken daalt de roebel ten opzichte van de dollar steeds harder. Een dollar kost nu al 40 roebel. Een maand geleden was die 10 procent goedkoper.

Bovendien stijgt de inflatie door onder meer de Russische sancties tegen groente en fruit uit Europa en de Verenigde Staten. Vervangende importen uit andere landen blijken een stuk ingewikkelder en duurder dan Poetin aanvankelijk dacht. De productie van tomaten, sperziebonen, pruimen, meloenen, etc. kan door niet-westerse landen niet een, twee, drie worden vergroot omdat Rusland dat nou zo graag wil. Het gevolg is prijsdruk. En met een dalende roebel worden geïmporteerde groenten en fruit nog duurder in de supermarkt.

Het ziet ernaar uit dat het Kremlin een veel groter tekort krijgt op de staatsbegroting voor de komende jaren dan waar nu rekening mee wordt gehouden. Zeker als de daling van de olieprijs doorgaat. Lenen op de wereld kapitaalmarkt is moeilijk. Tegelijkertijd zijn er vele tientallen miljarden, zeg maar rustig honderden miljarden dollars nodig om de door westerse sancties getroffen Russische energiebedrijven, infrastructuur- en transportondernemingen en banken te voorzien van investeringskapitaal om de economie op peil te houden en daarmee de inkomsten voor de Russische schatkist.

null Beeld Trouw: SS | Bron: Neste Oil
Beeld Trouw: SS | Bron: Neste Oil

Het ministerie van financiën in Moskou heeft een aantal jaar geleden het Reservefonds ingesteld, dat wordt gevoed uit olie- en gasinkomsten. Het is tussen de 90 en 100 miljard dollar groot. Het Reservefonds is bedoeld voor het ondersteunen van de schatkist als olie- en gasinkomsten tegenvallen. Siloeanov wil dit Reservefonds nu gebruiken om leningen te verstrekken aan Russische bedrijven die niet op de westerse kapitaalmarkt terecht kunnen. Maar het fonds is al snel te klein als er naar de kapitaalbehoefte wordt gekeken. Alleen al Rosneft heeft nu al een beroep gedaan op 40 procent of meer van de reserves in dit fonds op een moment dat de westerse sancties tegen het bedrijf nog maar een paar weken oud zijn.

Pensioenen
Dus komt er nog een konijn uit de hoge hoed van het Kremlin: het staatspensioenfonds. In dit fonds zitten de pensioenen van zeker 40 miljoen Russen. President Poetin kondigde onlangs met veel retoriek aan dat de miljarden in het pensioenfonds worden ingezet om de "nationale kampioenen, de steunpilaren van de Russische economie" te steunen. Hij doelde hierbij op de grote Russische energiebedrijven die getroffen worden door de westerse sancties. Het geld van gepensioneerden wordt dus ingezet om kredieten te verstrekken aan Gazprom, Rosneft, Neft en andere olie- en gasbedrijven. Of het voldoende zal renderen, werd er door Poetin niet bij gezegd. Een teken aan de wand is dat Siloeanov onlangs tegen Russische persbureaus heeft gezegd dat er geen pensioenpremie meer wordt afgedragen aan het pensioenfonds. Het jaarlijkse bedrag van 309 miljard roebel, iets minder dan 8 miljard dollar aan premie gaat nu dus naar het opvangen van de gevolgen van de westerse sancties.

Dus krijgen gepensioneerden minder pensioen op hun rekening gestort en ondertussen stijgen de prijzen met gemiddeld 7 procent of meer. Voor het Kremlin is dat een weinig aanlokkelijk perspectief, maar het ziet voorlopig geen andere uitweg nu kapitaal een schaars goed is geworden voor Rusland. Poetin en Medvedev kijken daarom met hongerige, vragende ogen naar China. Hoeveel geld wil Peking in Rusland pompen?

Trouw belicht in een aantal artikelen de gevolgen van de verslechterde relatie met Rusland voor de energievoorziening. Eerdere artikelen verschenen op 18 en 30 september in De Verdieping.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden