Nog één keer papa's lieve kleine meid

Marceline Loridan-Ivens beantwoordt na 70 jaar haar vaders briefje uit Auschwitz

Ze zat in concentratiekamp Birkenau toen Marceline Loridan-Ivens, vijftien jaar oud, een briefje kreeg toegestopt dat van haar vader kwam. Hij zat in Auschwitz, enkele kilometers verderop. Het was 1944. Haar boek 'En je kwam niet terug' is 70 jaar later een brief terug aan haar vader. Tegelijkertijd is het een liefdesverklaring van een dochter en een kleine autobiografie van een bijzondere vrouw met een krachtige persoonlijkheid.

Loridan-Ivens maakte eerder twee films over haar kampverleden, zat in documentaires over de Holocaust, vertelt erover op scholen en schreef haar memoires ('Ma vie balagan', 2008, niet vertaald in het Nederlands). In haar jongste boek leeft ze zich opnieuw in in de rol van dochter en de intieme band die ze had met haar vader, en dat is de kracht van deze tekst. Verslagen van overlevenden van de nazi-kampen hebben we eerder gelezen, maar niet in deze tedere briefvorm.

De auteur is van huis uit actrice en filmmaakster, en tot zijn dood in 1989, de echtgenote van de 30 jaar oudere Joris Ivens, de vermaarde maar ook omstreden Nederlandse filmer vanwege zijn - ook in documentaires - beleden sympathie voor het communisme. Samen maakten ze in de jaren zeventig, tachtig en negentig talloze films over het communisme in Vietnam, Laos en China. Opvallend genoeg noemde ze die toewijding onlangs in een interview met The New York Times 'onecht, naïef en simplistisch'.

Vanwege de pogroms in 1919 ontvluchtte Loridan-Ivens' vader, Sjlomo Rosenberg, Polen en kwam naar Frankrijk, waar zij als een van vijf kinderen in 1928 werd geboren. Rosenberg hoopte in het nieuwe land veiligheid en voorspoed te vinden. Hij streek neer in de Vaucluse, waar hij nota bene een kasteeltje kocht. Franser kon je niet worden. Het lot, maar ook het collaborerende Vichy-regime bepaalde anders. In de Tweede Wereldoorlog deporteerde Frankrijk vooral de Joden die aan het begin van de eeuw uit Oost-Europa waren gekomen, zoals de Rosenbergs. Franse Joden hadden aanmerkelijk meer kansen om de oorlog te overleven.

De schrijfster was een vaderskind. "Ik hield zoveel van je dat ik me gelukkig prees met jou te zijn gedeporteerd." In een feitelijke, soms niettemin poëtische stijl maakt Loridan-Ivens duidelijk hoe het haar als tiener lukt Birkenau te overleven. Emoties uitschakelen, niet denken, van dag tot dag leven. Wat haar ook op de been houdt is een uitspraak van haar vader die ze als een opdracht interpreteert: "Jij zult terugkeren, Marceline, want jij bent jong." Van zijn briefje herinnert ze zich alleen nog de aanhef 'Lieve kleine meid'. Zeventig jaar later zoekt ze tevergeefs in haar geheugen wat er toch gestaan kan hebben en waar ze het kleinood gelaten heeft.

De effecten van het concentratiekamp op het naoorlogse leven zijn onthutsend, ook al weten we dat van Gerhard Durlacher, van Jaap en Ischa Meijer, van Berthe Meijer en zovele anderen. Door het verlies van de vader valt het gezin waarvan de overige leden waren ondergedoken, volledig uit elkaar. Haar moeder vraagt zich alleen maar af of haar dochter nog huwbaar is. Een broer en een zus plegen zelfmoord, 'gestorven aan de kampen' zonder er ooit geweest te zijn. Met uitkleden blijft Loridan-Ivens moeite houden, in het kamp moest ze dat voor kamparts Mengele doen. Kinderen wilde ze niet, want het moederschap maakte vrouwen in Birkenau kandidaten voor de gaskamer.

Tijdens haar deportatie leerde de schrijfster Simone Veil kennen (niet te verwarren met Simone Weil, de filosofe), de latere minister van volksgezondheid die in 1975 in Frankrijk de abortuswet tot stand bracht. Veil nam nog jarenlang lepels weg uit de horeca, zoveel afschuw had ze gevoeld bij het soep slurpen in het kamp zonder bestek. De vrouwen zijn tot op de dag van vandaag bevriend, net zoals Loridan-Ivens nog maandelijks met andere kampoverlevenden samenkomt. "Als ze eens wisten", schrijft ze, "dat wij het kamp permanent in ons hebben."

'En je kwam niet terug' laat andermaal zien dat een kampverleden de schrijnende graadmeter blijft voor alles wat erna komt. Het verslag is een klein juweel; aangrijpend en ontroerend.

Marceline Loridan-Ivens (met Judith Perrignon): En je kwam niet terug (Et tu n'es pas revenu) Vert. Reintje Ghoos en Jan Pieter van der Sterre. De Bezige Bij; 112 blz. euro 17,90

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden