Nog altijd heeft de tsaar geen rust

Nicolaas II en zijn gezin in 1913: Olga, Maria, Nicolaas II, Alexandra Fyodorovna, Anastasia, Aleksej en Tatiana (vlnr). Beeld Levitsky studio
Nicolaas II en zijn gezin in 1913: Olga, Maria, Nicolaas II, Alexandra Fyodorovna, Anastasia, Aleksej en Tatiana (vlnr).Beeld Levitsky studio

Honderd jaar na de moord op de Romanovs is Ruslands laatste tsarenfamilie nog altijd niet herenigd.

Te voet is het ruim een half uur vanaf de laatste huizen van het datsjadorp aan de rand van Jekaterinenburg. Een eenzaam bos van hoofdzakelijk grove dennen, afgewisseld met wat berkenopslag. Twee sjofel geklede mannen vragen om een vuurtje op een bospad en er komt een meisje voorbij op een paard. Dan blijft het stil, en dat blijft het tot een kilometer verderop tussen de bomen een bord verschijnt met het opschrift 'Gedenkteken van de Romanovs'. Eerbied is hier gepast, maant de begeleidende tekst. Van hier alleen te voet verder, geen rommel maken, niet roken of drinken, geen vuurtje stoken.

Iets verder, op een lichte verhoging tussen de dennen, staat een eenvoudig zwartmetalen kruis. Het is de plek waar in 2007 de stoffelijke resten werden gevonden van de in 1918 vermoorde tsarevitsj Aleksej en zijn zus, prinses Maria. Een kronkelend paadje daalt van hier naar een open plek waar een groter, houten orthodox kruis verrijst. Hier werden al bijna dertig jaar eerder de lichamen ontdekt van Ruslands laatste tsaar Nicolaas II, zijn vrouw Alexandra en drie van hun dochters, alsook hun arts en nog drie personeelsleden.

Precies honderd jaar geleden, in de nacht van 16 op 17 juli 1918, vermoordden de bolsjewieken hen tijdens de revolutie in koelen bloede, waarna ze nog twee dagen en nachten in paniek probeerden zich van de lijken te ontdoen. Die pogingen strandden hier, langs de oude en nu goeddeels overgroeide landweg die naar het dorp Koptsjaki voerde.

"Ze hadden haast, dus ik was ervan overtuigd dat ze niet diep hadden gegraven", zegt Leonid Vochmjakov (64), die elf jaar geleden na wekenlang intensief porren in de grond met een groepje collega's de resten van Aleksej en Maria ontdekte, onder een laag aarde met sporen van een vuur en scherven van aardewerken potten waarin zwavelzuur had gezeten. De moordenaars hadden daarmee getracht de lichamen geheel te vernietigen, maar door de haast waren ze daar niet in geslaagd.

Tekst loopt door onder de afbeelding

Het houten kruis op de plek waar de tsaar werd gevonden. Beeld Frank Castelein
Het houten kruis op de plek waar de tsaar werd gevonden.Beeld Frank Castelein

Dat Aleksej en Maria hier ergens moesten liggen was allang duidelijk, maar in het dichte bos leek het zoeken naar een speld in een hooiberg. "In 1994 hadden ze hen voor het laatst gezocht", zegt Vochmjakov. "De archeologen waren gestopt op een paar meter van de eigenlijke plek. Maar ik heb ervaring in het zoeken naar gesneuvelde militairen uit de oorlog, dan moet je in korte tijd een groot gebied afzoeken. Dat hebben wij gedaan."

Detectivewerk

Ze zochten gericht, naar een hogergelegen, droge plek, ideaal om een vuur aan te leggen. "Mijn vrouw heeft er nog voor gebeden", glimlacht Vochmjakov. "Ik had al bijna de moed opgegeven. Maar toen ik die dag mijn stok in de grond stak, voelde ik meteen dat dit de plek moest zijn." Het was een bijzonder en ook emotioneel moment. Vochmjakov moest het even laten bezinken alvorens de anderen in te lichten.

Zo verging het ook de mensen die al in 1978 de resten van Nicolaas II en anderen hadden ontdekt. Tientallen jaren was de locatie onbekend, alle direct betrokkenen waren allang overleden. Streekhistoricus Aleksandr Avdonin en filmregisseur Geli Rjabov verrichtten in stilte jarenlang waar detectivewerk om de plek te vinden. Ze baseerden zich daarbij vooral op geheime notities van de man die de moord organiseerde, Jakov Joerovski. Hij beschreef in detail hoe het tsarengezin in Jekaterinenburg naar een lege kelderruimte werd gebracht, waar een moordcommando het vuur opende. Sommigen waren niet meteen dood. Kogels ketsten af op de corsetten van de prinsessen, waarin ze sieraden hadden verborgen. Zij werden van dichtbij alsnog doodgeschoten.

De lichamen werden in het holst van de nacht op een vrachtwagen geladen en de stad uitgereden. Het plan was ze in een oude mijnschacht te dumpen, maar daar aangekomen bleek die niet diep genoeg. Een veel diepere mijnschacht was een eind rijden, en dus werden de ontklede lijken eerst verborgen en later weer opgediept. Het was inmiddels laat op de avond van de 18de juli, toen de vrachtwagen met de lichamen hopeloos vast kwam te zitten in de drassige ondergrond. De tijd begon te dringen, de mannen hadden al twee nachten niet geslapen en dus besloten ze de tsarenfamilie ter plekke te begraven. Aleksej en Maria werden eerst nog verbrand, maar haast was geboden, het zou snel dag worden. In de moerassige bodem groeven Joerovski en zijn mannen een ondiep gat, waarin ze de resterende lijken gooiden, overgoten met zwavelzuur en bedekten met aarde en takken. Daarbovenop legden ze palen die ze uit een hek bij de spoorwegovergang vlakbij hadden genomen. Daarna reden ze er een paar keer over met de vrachtwagen en was er geen spoor meer te zien van een gat. Het oogde als een bruggetje waarvan er zoveel waren op drassige stukken van de weg. Op de plek waar de resten van Aleksej en Maria lagen, legden ze een vuur aan om de sporen uit te wissen.

Kort daarop viel Jekaterinenburg in handen van de witte legers. De burgeroorlog die volgde op de Russische revolutie van 1917 was in volle gang. De 'rode' bolsjewieken, die onder aanvoering van Vladimir Lenin de macht hadden gegrepen, leverden strijd met de 'witten'. De tsarenfamilie werd uit de weg geruimd juist toen die op het punt stonden Jekaterinenburg in te nemen. Nicolaas II was toen formeel allang geen tsaar meer. Na de Februarirevolutie van 1917 deed hij afstand van de troon ten gunste van zijn broer Michail. Die werd in juni 1918 in Perm vermoord en op een onbekende plek begraven. Naar zijn lichaam wordt nog steeds gezocht, onder anderen door Vochmjakov. Nicolaas en zijn gezin werden vastgezet en uiteindelijk na een kortstondig verblijf in het Siberische Tobolsk overgebracht naar de Oeralstad.

Na de inname van Jekaterinenburg gelastte de witte admiraal Koltsjak een onderzoek naar de moord op de tsarenfamilie. De omgeving werd uitgekamd, ooggetuigen en buurtbewoners verhoord, maar onderzoeker Nikolaj Sokolov vond de geheime begraafplaats niet. Hij zag en beschreef wel dat bruggetje van palen, maar uiteindelijk besloot hij dat de lichamen van Nicolaas II, zijn gezin en getrouwen waren vernietigd en gedumpt in de mijnschacht. Het duurde zestig jaar voor Rjabov en Avdonin de locatie terugvonden.

Pelgrimsoord

Nu is het bizar stil op de plek waar nog altijd afzonderlijke lichaamsresten in de grond moeten liggen. Bezoekers komen hier vrijwel niet, terwijl het slechts vijf kilometer verderop gonst van de bedrijvigheid op een andere plek die verwijst naar de tsarenmoord. Daar, in het nog blinkend nieuwe mannenklooster Ganina Jama, galmen de kerkklokken en is het een komen en gaan van pelgrims. Die komen soms van ver, waarvan een rijk beschilderd bestelbusje uit Magadan aan de Grote Oceaan getuigt. 'Vergeef ons, tsarenfamilie, voor die verschrikkelijke julimaand!' staat erop.

Tekst loopt door onder de afbeelding

Het kruis op de plek waar Aleksej en Maria zijn gevonden.  Beeld Frank Castelein
Het kruis op de plek waar Aleksej en Maria zijn gevonden.Beeld Frank Castelein

Naast uit hout opgetrokken kerken en kapellen telt het klooster talrijke beeltenissen van de tsarenfamilie, die in 2000 door de Russisch-orthodoxe kerk heilig is verklaard. Het hart van het complex vormt een laagte waar in 1918 de onmiskenbare sporen zijn aangetroffen van de Romanov-familie en haar entourage, zoals enkele sieraden, gespjes van corsetten, een deel van een vinger en zelfs het lichaam van het hondje Jemmy, dat toebehoorde aan prinses Anastasia. Nu bloeien er witte lelies. Hier bevond zich de mijnschacht, waar de lichamen van de slachtoffers tijdelijk waren ondergebracht. De Russisch-orthodoxe kerk houdt nog steeds vast aan de lezing dat Ganina Jama de laatste rustplaats van de Romanovs is.

Het contrast tussen de beide plekken kon niet groter zijn. De processie van tienduizenden gelovigen die ieder jaar in de nacht van 16 op 17 juli naar Ganina Jama trekt, passeert de plek waar de Romanovs zijn gevonden zonder die ook maar een blik waardig te gunnen. "Ze weten er niets van, of het kan ze niet schelen", zegt Nikolaj Neoejmin, die samen met Vochmjakov en enkele anderen de resten van Aleksej en Maria vond. "De meeste mensen gaan naar Ganina Jama, of naar de Kerk op het Bloed, op de plek van de moord. Ze denken dat dit de exacte plekken zijn waar het drama zich heeft afgespeeld. Ze weten niet beter."

Neoejmin is hoofd van de Romanov-afdeling in het historisch museum van Jekaterinenburg en weet bijna van uur tot uur wat zich in de laatste dagen van de tsarenfamilie heeft afgespeeld. De toedracht is zonneklaar voor iedereen die zich een beetje in de zaak verdiept, zegt hij, open vragen zijn er niet of nauwelijks. De identiteit van de gevonden resten is door DNA-onderzoek bevestigd, maar ook zonder die expertise was er nauwelijks twijfel. In 1998 werden de tot dan toe gevonden resten van de Romanovs bijgezet in de Peter- en Paulsvesting in St. Petersburg tijdens een plechtigheid in aanwezigheid van president Boris Jeltsin. De resten van Aleksej en Maria bevinden zich voorlopig in een klooster in Moskou. De Russisch-orthodoxe kerk heeft de identiteit tot op heden niet willen erkennen en vraagt om steeds nieuwe sluitende bewijzen. Inmiddels is het officiële onderzoek wel afgerond. Het Openbaar Ministerie is er zeker van dat de identificatie klopt. Maar de kerk houdt de boot af.

Erkenning van de echtheid van de gevonden resten komt neer op toegeven dat de kerk er in 1998 flink naast zat door de plechtige herbegrafenis te negeren. Ook dringt zich dan het probleem op wat er dan met Ganina Jama moet gebeuren, want de directe aanleiding voor de stichting van het klooster - als laatste rustplaats van de tsarenfamilie - blijkt niet te kloppen. Binnen de kerk is er ook het nodige verzet van aanhangers van diverse complottheorieëen, die geloven dat bijvoorbeeld de getuigenis van Joerovski een falsificatie is, of dat de tsarenfamilie slachtoffer was van een 'rituele moord'. Patriarch Kirill zei deze week dat de kerk een definitief oordeel zal vellen op de eerstvolgende sobor, een grote conferentie van bisschoppen en leken. Maar wanneer die zal worden gehouden, is niet bekend.

Martelaar

Het ontbreken van Aleksej en Maria was aanvankelijk mede reden voor twijfel. Neoejmin wijst op een foto van hemzelf met een gevonden kies van prinses Maria. "Toen we hen hadden gevonden gaf dat een gevoel van opluchting. We geloofden dat men nu snel de resten zou erkennen als die van de Romanovs. Die twee ontbraken immers nog. We geloofden echt dat nu snel de officiële herbegrafenis zou plaatsvinden, dat er een punt achter dit alles zou worden gezet, dat de tsarenfamilie eindelijk herenigd zou zijn. Maar inmiddels zijn er al elf jaar verstreken. Wij zijn het wachten moe. Sommige leden van onze groep zijn al overleden."

De pelgrims en andere bezoekers van de Kerk op het Bloed deren die discussies niet. "De tsarenfamilie, dat zijn heiligen. Dit is het Russische Golgotha, het hart van Rusland", zegt Ljoedmila Moezarjova, die met een groepje geloofsgenoten uit de provincie Moskou is gekomen. "De tsarenfamilie is ons een voorbeeld, een etalon van het gezin. Wij komen hier geregeld, drie jaar geleden voor het eerst. Dit is een plek waar Russen moeten komen. Je hoeft er niet voor naar Jeruzalem."

Tatjana Davydova, uit Jekaterinenburg, valt haar bij: "Dit is Rusland, in een woord. Nicolaas is hier de martelaardood gestorven. Ik kom hier vaak. Wij voelen ook onze schuld, dat dat hier is gebeurd, daarom bidden wij God dat hij ons vergeeft voor die zonden." In Ganina Jama is ze ook geweest, maar de plek vlakbij in het bos, waar de stoffelijke resten zijn gevonden, kent ze niet.

"Het probleem van de plekken die verband houden met de nagedachtenis van de tsarenfamilie is dat alles vervat is in mythen", zegt Sergej Tsjapnin, kenner van de Russisch-orthodoxe kerk en eerder hoofdredacteur van het tijdschrift van de kerk. "Dat is helaas belangrijker dan trouw aan historische details. Daarnaast is er natuurlijk het ethische aspect. Kijk naar die weelderige kerk die op de plek staat van de kamer waar ze zijn doodgeschoten. Die symboliseert de plek waar het aardse leven van de laatste Russische keizer is geëindigd. En dat zou een heel bescheiden plek moeten zijn, een plek van herinnering. Ik verbaas me over het streven van de kerk alles zo rijk en protserig te maken. Dat is heel sterk in tegenspraak met die historische gebeurtenis ter nagedachtenis waarvan ze is gebouwd."

Lees ook hoe de mythische Romanov-dynastie drie eeuwen lang Rusland onder de knoet hield en dol was op seksuele uitspattingen, wrede martelpraktijken en moorden.

In 2015 werden de graven van de tsarenfamilie heropend omdat de kerk niet overtuigd was dat stoffelijke resten echt toebehoorden aan de Romanovs.

Het klooster Ganina Jama. Beeld Geert Groot Koerkamp
Het klooster Ganina Jama.Beeld Geert Groot Koerkamp
Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden