Nocebo

In het Nederland Tijdschrift voor Geneeskunde was weer eens aandacht voor placebo. U weet wel, het verschijnsel dat mensen opknappen van een neppil. Een van de redacteuren, Joost Zaat, schrijft: "Rubrochin, wie kent dat nog? Grote rooie pillen met niks erin, maar ze hielpen prima tegen allerlei pijnen. Je moest er wel bij vertellen dat ze uitstekend zouden werken." Hij vertelt dat hij deze pillen begin jaren tachtig nog weleens heeft voorgeschreven, maar ze zijn niet meer te krijgen.

Ik heb dat nooit gedurfd, een placebo voorschrijven. Ik vond het een vorm van bedrog die wel mag binnen een onderzoekssetting maar niet binnen een arts-patiënt-relatie. Ook al omdat allerlei hulpverleners de man of vrouw die opknapt van placebo heimelijk uitlachen en als een sukkel beschouwen. Ze vergeten dat zij zelf precies even suggestibel zijn. Eén blik op hun haarstijl, fabrieksmatig gescheurde spijkerbroek of scooter, en je weet hoezeer zij bewoond worden door de suggesties van anderen, maar daarover een andere keer meer.

Mijn terughoudendheid kwam ook door een nare ervaring. Mevrouw W. was een MS-patiënte die elke avond een injectie kreeg van 1cc gedestilleerd water tegen heftige nachtelijke pijnen. De injecties waren gestart voordat ik haar dokter werd (zei hij laf) maar het werkte en ik durfde het niet te stoppen. Toen ging zij op vakantie met de Zonnebloem waar een wakkere verpleegkundige haar er de eerste avond al meteen op wees 'dat er helemaal niks in zat, in die spuitjes'.

Mevrouw kwam na een zeer pijnlijke week helemaal overstuur terug en eiste uitleg. Ik vertelde haar dat het inderdaad om gedestilleerd water ging, maar dat de injectie een trigger was voor het ontkoppelen van een pijn-onderdrukkende impuls die vanuit het centrale zenuwstelsel haar zenuwpijnen voor een groot deel neutraliseerde. Het klonk niet te bloemig, maar ook niet te biochemisch en ze aanvaardde het. De injecties werden met succes hervat, maar ik leefde in voortdurende zorg dat er weer zo'n helder jong ding langs zou komen trippelen dat mijn wankele constructie met één valse glimlach ineen kon doen storten.

Nee, in de klinische praktijk is bewust placebogebruik een valluik waardoor je samen met je patiënt een behoorlijke smak kan maken. Onbewust placebo kun je echter nauwelijks overdoseren. Kijk eens hoe je tegenwoordig bij de huisarts wordt binnengeroepen. Vroeger was er een vinnig 'belletje' dat juist niet klonk als een bel, maar als een stroomstoot krachtig genoeg voor de elektrocutie van een grote viervoeter. Je toch al niet zo hoge pijndrempel werd door dit geluid vrijwel geheel weggevaagd. Maar tegenwoordig steekt de huisarts haar vriendelijke gezicht om de hoek van de spreekkamer en zegt tegen de meneer naast mij: 'Peter, kom maar hoor.'

Nu moeten we helaas oversteken naar nocebo, de beschadigende werking die van een arts kan uitgaan. Een bekend voorbeeld is de schermblik, ik bedoel de korzelige aandacht waarmee de arts tijdens het consult het computerscherm bestudeert, terwijl ze slechts af en toe een vluchtige blik werpt op u. Nocebo is het gevolg van onheuse, vlakke, snauwerige, ongeduldige, hardvochtige, onverschillige bejegening. Het komt naar mijn sombere inschatting ongeveer net zo veel voor als placebo, maar niet zodanig dat ze elkaar opheffen. Nee, je hebt placebaans begaafden en nocebaans behepten en ik weet niet of daar met training iets aan te doen is.

Soms is het zo duidelijk dat het grappig wordt en dus minder beschadigend. Zo vertelde meneer L. mij hoe het gesprek begon met de chirurg over wat te doen met zijn darmkanker: "Komt daar een paard van een vent binnen die zegt: het is kanker, u moet een uitgang, zijn er nog vragen?" Meestal is het geniepiger, maar je voelt het meteen.

Ten slotte is er het ongewilde maar toch veel voorkomende structurele nocebo dat Joost Zaat ook beschrijft. Dit nocebo komt van de apotheker die met de beste bedoelingen de werking van een medicijn gaat uitleggen. Je schrijft als arts een recept voor, de sterke pijnstiller Fentanyl bijvoorbeeld. Je legt de patiënt omstandig uit dat die pil hem helemaal uit de brand gaat helpen. Maar bij de apotheker wordt jouw opwekkende tekst de grond in gewerkt doordat men de patiënt daar verwoestend grondig informeert over de vele bijwerkingen van dit medicijn.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden