Nobelprijswinnaars begrepen dat bij kanker de rem eraf moest

Secretaris van het Nobelcomité voor geneeskunde Thomas Perlmann maakt de winnaars bekend: de Amerikaan James P. Allison en de Japanner Tasuku Honjo behoren nu tot het befaamde rijtje Nobelprijswinnaars. Beeld AFP
Secretaris van het Nobelcomité voor geneeskunde Thomas Perlmann maakt de winnaars bekend: de Amerikaan James P. Allison en de Japanner Tasuku Honjo behoren nu tot het befaamde rijtje Nobelprijswinnaars.Beeld AFP

De Nobelprijs voor geneeskunde is dit jaar toegekend aan twee wetenschappers voor hun bijdrage aan immuuntherapie tegen kanker. De Amerikaan James Allison en de Japanner Tasuku Honjo ontdekten allebei een eiwit op afweercellen dat als een rem fungeert. Zij begrepen dat ze bij kanker die rem eraf moesten halen.

Een zeer terechte toewijzing, reageert John Haanen, internist-oncoloog bij het Antoni van Leeuwenhoek ziekenhuis. “Hier zaten we eigenlijk op te wachten. De immuuntherapie is één van de grote doorbraken in de geneeskunde van de laatste decennia. En deze twee stonden aan de basis daarvan.”

Het idee om het immuunsysteem in te zetten is al meer dan een eeuw oud. Maar na de aanvankelijke, kleine successen raakte het door de ontdekking van röntgenstralen op de achtergrond. De natuurlijke afweer was van zichzelf ook niet krachtig genoeg. Haanen: “Het systeem heeft controlemechanismes. Anders zou het elk orgaan te lijf gaan, zodat iedereen aan ernstige auto-immuunziektes zou lijden.”

Kanker ontspringt de dans

De afweer is dan ook een uitgebalanceerd systeem van versterkers en remmen. Sommige eiwitten op de afweercellen zetten aan tot de aanval, andere trappen op de rem. In dit subtiele spel blijkt kanker vaak de dans te ontspringen.

In de jaren negentig stonden deze remmen volop in de aandacht. Maar terwijl de meeste wetenschappers wilden weten wat hun rol was bij auto-immuunziektes, draaide Allison de zaak om. Als hij zo’n rem, het eiwit CTLA-4, uitschakelde, ging de afweer wellicht volop in de aanval tegen tumoren.

De kersverse Nobelprijswinnaars Tasuku Honjo (links) en James P. Allison (rechts). Beeld Reuters
De kersverse Nobelprijswinnaars Tasuku Honjo (links) en James P. Allison (rechts).Beeld Reuters

In 1994 boekte Allison aan de universiteit van Berkeley hiermee spectaculaire resultaten met muizen. De middelen waarmee hij het eiwit blokkeerde, genas de muizen volledig. De farmaceutische industrie toonde evenwel weinig interesse. Dat veranderde pas in 2010, toen de aanpak bij patiënten met een melanoom bleek te werken. Bij een deel van hen verdween de kanker volledig.

Fundamentele verandering

Intussen had Honjo van de universiteit van Kyoto een ander remmend eiwit ontdekt, PD-1. Een rem op dit eiwit bleek zeer effectief bij de behandeling van uitgezaaide kanker, en wordt tegenwoordig onder andere ingezet tegen long-, nier- en blaaskanker.

Deze vorm van immuuntherapie is een mijlpaal in de behandeling van kanker, meldt het Nobelcomité. “De twee onderzoekers hebben onze kijk op kanker fundamenteel veranderd.” Terecht, reageert Haanen. “Maar het is nog geen panacee gebleken. Het werkt niet tegen iedere vorm van kanker, en ook niet bij iedere patiënt.”

De twee winnaars delen niet alleen de prijs maar ook het geldbedrag van negen miljoen Zweedse kronen, ongeveer 870.000 euro. Vorig jaar ging de Nobelprijs voor geneeskunde naar de ontdekkers van de biologische klok. Op 2 oktober wordt bekend wie de Nobelprijs voor natuurkunde van 2018 gewonnen heeft.

Lees ook:

Reden voor optimisme over immuuntherapie tegen kanker

Kanker is een gewiekste tegenstander. Oncologen krijgen steeds meer zicht op hoe zij afweercellen zo kunnen instrueren dat die tumoren te lijf gaan.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden