Nobelprijswinnaar Pamuk steunt zijn uitgever in proces wegens belediging

Murat Belge voor de rechter voor artikel over Ergodans beleid. 'Nooit heb ik Belge op een kwetsend woord betrapt.'

Nobelprijswinnaars vertonen zich niet iedere dag op de rechtbank in Kartal, een buitenwijk van Istanbul, in het Aziatische gedeelte van de stad. Dus áls dat gebeurt moet je je kans grijpen. Vanuit de mensenstroom die zich door de gangen spoedt, dringt zich een jonge advocaat naar voren, herkenbaar aan zijn zwarte toga met rood-groene kraag. Hij heeft een boek onder de arm, 'Dat vreemde in mijn hoofd', Orhan Pamuks laatste roman. Of de auteur er zijn handtekening in wil zetten. Pamuk, zeker een kop groter dan de gemiddelde Turkse man, oogt licht geïrriteerd, zet dan snel een krabbel. Want het moet duidelijk zijn, het gaat hier niet om hem. Het gaat om de schrijver, vertaler en academicus Murat Belge, tevens Pamuks uitgever en vriend.

Belge stond deze week terecht wegens belediging van president Erdogan. Dat niet eens zozeer wegens een scheldwoord, maar vanwege een tekst van drie pagina's waarin hij Erdogans beleid bekritiseerde. "Ik lees Belge al meer dan veertig jaar", zegt Pamuk terwijl hij met een klein gezelschap, onder wie Belge en zijn vrouw zit te wachten op het begin van proces. "Nooit heb ik hem op een kwetsend woord kunnen betrappen, ik heb alles van hem geleerd, hij is de meest eloquente schrijver van Turkije." Dan fel : "Dit is een zoveelste poging om de vrijheid van meningsuiting in Turkije aan banden te leggen!"

Pamuk is meegekomen naar de rechtbank om Belge tijdens diens proces een hart onder de riem te steken. Maar wanneer iemand met de statuur van Pamuk zich zo publiekelijk roert, is dat tegelijk ook een fors politiek statement. Afgelopen maanden werden oppositionele kranten gesloten, journalisten gevangengezet en een groep van duizend academici kan vervolging wegens 'terroristische propaganda' tegemoetzien omdat zij zich in een petitie kritisch uitlieten over de strijd in het zuidoosten van het land, waar het leger vecht tegen Koerdische militanten. Tegelijk werden sinds het aantreden van Erdogan als president ongeveer tweeduizend mensen vervolgd wegens 'belediging van het Turkse staatshoofd'.

"Ik ben een nieuwkomer in deze snel groeiende club", zegt Belge op het houten bankje naast Pamuk, op onderkoelde toon. In 2005 zorgde hij voor opschudding in Turkije met een symposium, waarbij openlijk werd gediscussieerd over de Armeense massamoord (genocide, of niet?). "Wanneer iemand meer dan tweeduizend rechtszaken begint wegens belediging, zou hij wellicht eens tien minuten moeten nadenken over de vraag waarom hij steeds beledigd wordt", zegt Belge. "Maar kennelijk maalt de president niet om dergelijke vragen."

In en buiten Turkije wordt met zorg gekeken naar de steeds autoritairder neigingen van president Recep Tayyip Erdogan, aan de macht sinds 2002 - eerst als premier, sinds 2014 als president. "In de tekst waarvoor ik me nu moet verantwoorden, analyseer ik de politieke situatie in Turkije", zegt Belge. "Ik schets hoe democratische rechten in aanloop naar de laatste verkiezingen met voeten werden getreden." Orhan Pamuk, verontwaardigd: "Geen sentimentele situatieschets dus, maar een objectieve vaststelling van de feiten!"

Belge : "Dat geldt nu kennelijk als belediging, het is je reinste repressie".

Pamuk: "Inderdaad, je reinste repressie. En intimiderend ook, je wordt aangeklaagd, je moet voorkomen, je gaat piekeren, slaapt er slecht van, de mensen hebben het erover. Er heerst een steeds repressiever atmosfeer in Turkije, zaak na zaak na zaak. Nogmaals: dit heeft niets van doen met het beledigen van de president, maar met het tot stilzwijgen brengen van de politieke oppositie. Dit gaat over het intimideren van mensen, opdat niemand de regering durft te bekritiseren. Tegelijk moet ik erkennen dat dit heel lang onze manier van leven is geweest, niet alleen de afgelopen vijftien jaar, maar de afgelopen veertig jaar."

Daarmee verwijst Pamuk naar de repressie van Turkse militairen, die in het verleden diverse staatsgrepen lieten uitvoeren. "Het is wrang", zegt Belge. "Erdogan drong de macht van het leger terug en voerde allerlei belangrijke democratische hervormingen door. Maar sinds een paar jaar breekt hij die zelf een voor een weer af." Volgens Belge is Turkije hard op weg naar een samenleving waar geen scheiding van machten is, maar alleen uitvoerende macht telt. "Net als voorheen."

Nieuw volgens Pamuk is de persoonlijke inmenging van president Erdogan in de dagelijkse politiek. "In de grondwet staat dat beledigen van het staatshoofd verboden is, maar daar staat óók dat de president onafhankelijk moet zijn en dat hij moet ijveren voor harmonie tussen de verschillende staatsinstellingen. Wat we zien sinds Erdogan president is, is dat hij zich actief met de dagelijkse politiek bemoeit en de samenleving polariseert."

Dan zwaait de deur van de rechtszaal openen en gaan de twee schrijvers, vergezeld van hun vrouwen en een klein groepje Turkse journalisten, naar binnen. Hier zal Belge's advocaat betogen dat de zaak tegen zijn cliënt ongrondwettelijk is, omdat het om een heel artikel en niet een enkele belediging gaat. De zaak wordt verdaagd tot 20 september.

Veel vertrouwen in een goede afloop hebben Belge noch Pamuk. "Er lopen zóveel zaken momenteel, er worden zóveel mensen veroordeeld", zegt Pamuk, terwijl hij door de gangen van de rechtbank richting de uitgang loopt. "Als ik er gerust op zou zijn, zou ik hier niet zijn gekomen vandaag."

Orhan Pamuk

Orhan Pamuk (1952) is een van Turkije's belangrijkste levende schrijvers. In 2006 ontving hij de Nobelprijs voor literatuur. Internationaal bekend werd hij met historische romans als 'Mijn naam is Karmozijn' en 'Sneeuw' - gesitueerd in de afgelegen Turkse stad Kars. In 2005 werd Pamuk aangeklaagd wegens 'belediging van de Turkse identiteit', na uitspraken over aantallen gedode Armenen en Koerden. De aanklacht werd uiteindelijk ingetrokken. Zijn geboortestad Istanbul speelt een belangrijke rol in het oeuvre van Pamuk.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden